- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- تعريف علم 14
- اشاره 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- در اصطلاح حكما: 14
- تكمله: 15
- تعريف علوم القرآن 15
- تعريف تفسير 16
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تذييل: 17
- تعريف تأويل 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- اشاره 19
- توضيح: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- توضيح: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- اشاره 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- اشاره 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- ابعاض قرآن سوره. 82
- توضيح: 82
- تبصره: 83
- مثاني: 85
- مئون: 85
- طوال، هفت است: 85
- مفصل: 85
- تبصره: 87
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تكلمه: 91
- توضيح: 92
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تبصره: 97
- توضيح: 97
- تنبيه: 97
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تنبيه: 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- تنبيه: 104
- تكلمه: 104
- توضيح: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- دوران اول: 108
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران دوم: 108
- توضيح: 110
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- 1- نظرات نحوي 117
- توضيح: 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- اشاره 144
- منشأ علم قرائات 144
- قرائات و قرّاء 144
- تكمله: 145
- تدوين كنندگان قرائات 147
- اشاره 147
- شرايط قرائات 149
- توضيح: 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 2- مشهور: 152
- 3- آحاد: 152
- اقسام قرائات 152
- اشاره 152
- 1- متواتر: 152
- 6- مدرج: 153
- 4- شاذّ: 153
- 5- موضوع: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- اشاره 153
- نتيجه: 158
- جواز قرائات در نماز 160
- اشاره 160
- تاريخ قاريان بنام 161
- تنبيه: 161
- خلاصه: 161
- تذكر: 161
- اشاره 163
- قرّاء سبعه 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اقسام سبب نزول 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اشاره 168
- 1- سبب عام: 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- اول- صحيح: 177
- دوّم- فاسد: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريف لغوي متشابه: 196
- تعريفات اصطلاحي: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تنبيه: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- اشاره 213
- راسخون در علم 213
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- توضيح: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- اشاره 228
- دوم- از سنت: 228
- تنبيه: 235
- اما دليل عقلي: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مانعين: 245
- دلايل مجيزين: 245
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- وجوه نسخ 247
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- تنبيه: 261
- توضيح: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مدني: 270
- سور مكي: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- اشاره 276
- مصدر دوم- سنّت 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- توضيح: 309
- تذكر: 309
- دوم- علم صرف 310
- سوّم- علم اشتقاق 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- هشتم- علم اصول فقه 314
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- اشاره 315
- تذييل: 318
- خلاصه: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- اشاره 347
- مدارس تفسير 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- اشاره 352
- توضيح مهم: 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- توضيح: 358
- اشاره 358
- دوم- فقد نصوص 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- باطنيان 411
- اشاره 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- اشاره 500
- توضيح يكم: 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- حرف 521
- اشاره 521
- تلائم و تنافر حروف: 523
- توضيح: 523
- كلمه 524
- اشاره 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اشاره 531
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- توضيح: 541
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- اشاره 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- هدايت: 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- اشاره 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- عدالت 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- توضيح: 599
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- خاتمه 605
«إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً». (الاسراء: 9) براستي كه اين قرآن به آنچه استوارترست راهنمايي ميكند و بشارت ميدهد كه كساني كه اعمال صالح انجام ميدهند بدرستي كه براي ايشان اجري بزرگ است.
اگر قرآن مفهوم نباشد، چگونه به استوارترين دينها راهنمايي تواند كرد؟
7- قوله تعالي:
«وَ إِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلي قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ». (الشعراء: 194) اگر قرآن مفهوم نباشد، منذر بودن رسول اللّه به وسيله قرآن چه معني دارد؟
قرآن به زبان عربي مبين و روشن نازل شده، اگر مفهوم نبود روشن كننده و واضح كننده هم نبود؟
8- قوله تعالي:
«أَ وَ لَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلي عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَ ذِكْري لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ». (عنكبوت: 51) آيا اينكه ما بر تو كتاب را فرود آورديم، كه بر ايشان خوانده ميشود، ايشان را كفايت نكرد؟ براستي كه در آن رحمت و يادآوري است براي گروهي كه ميگروند.
منّت گزاري، آنهم براي نعمتي كه در حد كفايت است، و آن كتابي است كه بر ايشان تلاوت ميشود، و تأكيد بر اينكه در اين كار هم رحمت هست و هم دريافت معارف عاليه براي مؤمنين، چگونه بدون مفهوم بودن ميسر خواهد بود؟ دلالت اين آيه بر لزوم بودن اقوي است.
9- قوله تعالي:
«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلي قُلُوبٍ أَقْفالُها». (محمد: 24) آيا در قرآن نميانديشند يا بر دلها قفلهاست؟
اگر قرآن نامفهوم ميبود، چگونه خداوند كسي را از عدم تدبّر در آن سرزنش ميفرمود؟ زيرا امر به تدبر در موردي كه نامفهوم باشد روا نيست، تا آنكه عدم امتثال موجب توبيخ باشد.