شناخت قرآن(کمالی) صفحه 526

كتاب‌هاي مهمّ در اين باره پرداخته‌اند.

بنابر آنچه گفتيم، و بسيار مختصر گفتيم، در درجه اوّل، مظهر انفعال نفسي، همانا مادّه صوت و تنويع خاصّ آن در ادا، از همس و جهر و شدّت و رخوت و تفخيم و ترقيق و تفشي و تكرير و غنّه و مدّولين مي‌باشد و اساسا تتابع اصوات در صورت‌ها و گام‌هاي مخصوص، صرف نظر از معاني مفرده و محتواي تركيبات، اثري خاص و غير قابل انكار دارد.

قويترين دليل بر اينكه جرس خاصّ حروف و جرس تأليفي آنها در آيات قرآن، خود به خود و صرف نظر از درك محتوي و معني، پر جذبه و گيراست، لذّتي است كه غير عربي دانان از قرائت قرآن با تجويد و ترتيل در خود احساس مي‌كنند.

اگر براي غير عربي دان، محض امتحان، يك يا چند حرف از يك آيه را جا به جا كنند و سپس آن را با تجويد و ترتيل كامل بخوانند در حسّ مبهم شنونده دست اندازي پديد مي‌آيد كه اگر دستگاه سنجش اثر استماع باشد كاملا آن را ثبت خواهد كرد. مثلا اگر در آيات «إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ وَ إِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ»، بخوانند «اذا السّماء انفطرت و اذا الكواكب تفّرقت»، صرف نظر از اينكه «انتثار» معني خاصّي دارد كه «تفرّق» آن را نمي‌رساند (زيرا انتثار به معني پراكنده شدن و پخش شدن و نوعي از انواع تفرّق و جدا شدن است)، جرس صوتي در دو قرائت كاملا متفاوت است و غير عربي دان احساس مي‌كند كه دوّمي نفوذ و جذبه اوّلي را ندارد.

به عقيده «زمخشري»، پايه اوّل اعجاز، زيبايي و گيرايي صوتي با رعايت افاده معني است كه از مظاهر آن موارد زير را نام مي‌برد:

1- دوري از الفاظ خشن و استخدام الفاظ نغز براي معنايي كه سياق طلب ميكند؛ مثلا در قوله تعالي: «فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَي الطِّينِ» (فرعون به هامان گفت:

براي من خاك را افروخته كن.) نگفت «اطبخ لي الآجر»! زيرا كلمه آجر ناهنجار است و در «اوقد لي» طرز تحصيل آجر هم آمده است.

2- تناسق كلمات و تجنّب از تكرار؛ مثلا در قوله تعالي: «وَ لَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ»، براي احتراز از تكرار، «ان» نافيه به جاي «ما» نافيه آمده است.

3- زيبايي صوتي در فواصل و سهيم كردن آن در دلالت معنوي؛ در قوله تعالي: «فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا»، آوردن الف زائده در حال وقف براي رعايت فواصل آيات