شناخت قرآن(کمالی) صفحه 527

مجاور و مماثله با آنها و نيز دلالت بر استيناف و قطع ما بعد.

4- آوردن محسّنات لفظيّه، مانند جناس، بدون تعمّل؛ مانند قوله تعالي: «مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ»، «يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي»، «يا أَسَفي عَلي يُوسُفَ»، «اثَّاقَلْتُمْ إِلَي الْأَرْضِ أَ رَضِيتُمْ»، «وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ»، «وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً»، و يا صنعت مشاكله؛ مانند: «تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي وَ لا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ»، «صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً»، يا مزاوجه و مشاكله؛ مانند: «وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ»، «فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ».

توضيح:

همه عناوين و مسائلي كه درباره اعجاز قرآن مي‌گوييم به عنوان اشاره و تذكّر است تا هر كه بخواهد تفاصيل آنها را از مظانّ و موارد مربوطه طلب و تحقيق كند. اگر بخواهيم هر مسأله را به طور مستقصي و در حدّ آخرين تحقيقات علماي فنّ بياوريم از امكانات ما خارج است، قوله تعالي:

وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ.

و اگر آنچه در زمين درخت است قلم مي‌شد و دريا مركّب مي‌شد و هفت دريا آن را مدد مي‌داد، كلمات خداوند پايان نمي‌يافت؛ به درستي كه او عزيز و حكيم است.

«رافعي» در «اعجاز القرآن» مي‌گويد:

به نظر ما اعجاز قرآن همچون اعجاز صنايع اللّه است كه خلق از اتيان به آن عاجزند- هر صنعتي از صنايع با مقّومات خاصّ خود.

مقّومات قرآن آن است كه مادّه‌اش از الفاظ است، الفاظي كه گويي از ذوب همه اين موادّ به قالب ريخته شده و نمي‌توان درباره آن چيزي گمان كرد مگر آنكه بگوييم صورت روحي انسان است، انساني كه در تركيب روحي خود صورت همه جهان است. قرآن معجز است در تاريخ خود، در اثر انساني خود، در حقايق خود، و اينها همه هماهنگ فطرت انسان است و باقي است به بقاي فطرت.

عرب در عهد قرآن به اوجي از فصاحت رسيده بود كه سابقه نداشت. الفاظ در طول تاريخ ادب تراش خورده و در لهجه قريش به اوج اعتلاي خود رسيده بود. كلام عرب همچون اعضاي دولتي آماده بود تا حاكمي بر آن فرمانروايي كند، و آن حاكم