- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح حكما: 14
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- اشاره 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- تعريف علم 14
- تعريف قرآن 14
- تكمله: 15
- تعريف علوم القرآن 15
- تعريف تفسير 16
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تأويل 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- تذييل: 17
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- توضيح: 19
- اشاره 19
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- توضيح: 25
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- اشاره 49
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- اشاره 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- اشاره 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- توضيح: 80
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 82
- ابعاض قرآن سوره. 82
- تبصره: 83
- مفصل: 85
- طوال، هفت است: 85
- مثاني: 85
- مئون: 85
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تبصره: 87
- تكلمه: 91
- توضيح: 92
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تنبيه: 97
- تبصره: 97
- توضيح: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- توضيح: 104
- تنبيه: 104
- تكلمه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- دوران دوم: 108
- دوران اول: 108
- 1- وجوه اختلاف 108
- توضيح: 110
- توضيح مهم: 110
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- توضيح: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- توضيح: 117
- 1- نظرات نحوي 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- اشاره 123
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- اشاره 144
- قرائات و قرّاء 144
- منشأ علم قرائات 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- توضيح: 149
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- اشاره 152
- اقسام قرائات 152
- 3- آحاد: 152
- 2- مشهور: 152
- 1- متواتر: 152
- اشاره 153
- 4- شاذّ: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- 6- مدرج: 153
- 5- موضوع: 153
- نتيجه: 158
- اشاره 160
- جواز قرائات در نماز 160
- خلاصه: 161
- تذكر: 161
- تنبيه: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- اشاره 163
- قرّاء سبعه 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اقسام سبب نزول 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- 1- سبب عام: 168
- اشاره 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريف لغوي متشابه: 196
- تعريفات اصطلاحي: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- توضيح: 201
- تنبيه: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- راسخون در علم 213
- اشاره 213
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- توضيح: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- اشاره 228
- دوم- از سنت: 228
- تنبيه: 235
- اما دليل عقلي: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- نسخ 239
- اشاره 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- وجوه نسخ 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- توضيح: 261
- تنبيه: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- اشاره 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- توضيح: 269
- سور مدني: 270
- سور مكي: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- اشاره 276
- مصدر دوم- سنّت 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- توضيح: 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- توضيح: 309
- تذكر: 309
- دوم- علم صرف 310
- سوّم- علم اشتقاق 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- هشتم- علم اصول فقه 314
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- اشاره 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- خلاصه: 318
- تذييل: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- مدارس تفسير 347
- اشاره 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- اشاره 352
- توضيح مهم: 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- دوم- فقد نصوص 358
- توضيح: 358
- اشاره 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- اشاره 411
- باطنيان 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- اشاره 500
- توضيح يكم: 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- اشاره 521
- حرف 521
- تلائم و تنافر حروف: 523
- توضيح: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- اشاره 531
- توضيح: 541
- اشاره 544
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- هدايت: 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- اشاره 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- احسن القول چيست؟: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عدالت 598
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- توضيح: 599
- خاتمه 605
10- قوله تعالي:
«وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ». (القمر: 17، 22، 32، 40) بتحقيق قرآن را براي يادآوري آسان كرديم، پس آيا ياد كنندهاي هست؟
اين آيه كه چهار بار- براي غايت تأكيد- در سوره «قمر» تكرار شده، دليل صدق اين مدعا است. زيرا خداوند متعال مؤكّدا ميفرمايد كه قرآن را براي ذكر (ياد گرفتن، فرا گرفتن، يادآوري) آسان ساختيم، يعني راه دريافت و فهم آن را آسان كرديم، آيا ياد آورندهاي هست كه آنرا ياد گيرد؟ اين آيات، اقوي دليلند بر قابل فهم بودن قرآن. اگر قرآن قابل فهم نباشد، اين استفهام توبيخي چه موردي دارد، و فرا گيرندگان چرا معذور نباشند؟
11- قوله تعالي: «هُديً لِلنَّاسِ»، «هُديً لِلْمُتَّقِينَ»، كه در بسياري از مواضع قرآن آمده است. چيزي كه مفهوم نباشد، چگونه ميتواند هادي باشد؟
12- حديث مستفيضه ثقلين، كه هم از طرق عامّه و هم از طرق خاصّه نقل شده است و در همه آنها اين موارد مشترك است:
انّي تارك فيكم الثّقلين ما ان تمسّكتم بهما لن تضلّوا بعدي ابدا. احدهما اعظم من الآخر: كتاب اللّه حبل ممدود من السّماء الي الارض و عترتي اهل بيتي؛ لن يفترقا حتّي يردا عليّ الحوض، فانظروا كيف تخلفوني فيهما.
بدرستي كه من دو ميراث گرانبها را در ميان شما بجا گذاردم كه اگر به آن دو تمسك جوئيد هرگز بعد از من گمراه نخواهيد شد. يكي از ديگري بزرگتر است: كتاب خدا ريسماني كشيده شده از آسمان به زمين، و عترت من اهل بيت من؛ (اين دو) هرگز از هم جدا نخواهند شد تا در كنار حوض (كوثر) بر من وارد شوند. هشيار باشيد كه چگونه مرا درباره آنها رعايت خواهيد كرد.
معلوم است كه تمسك بدون فهم و شناخت ممكن نيست، و عدم افتراق دو شقّ، دليل است كه يكي مبيّن ديگري است. بنابراين مورد ابهامي در قرآن باقي نخواهد ماند.
13- احاديث بسياري كه درباره فضيلت قرآن هست و غالبا دال بر مفهوم بودن قرآنند.