- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- تعريف قرآن 14
- اشاره 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- تعريف علم 14
- در اصطلاح حكما: 14
- تعريف علوم القرآن 15
- تكمله: 15
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تفسير 16
- تذييل: 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- تعريف تأويل 17
- اشاره 19
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- توضيح: 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- توضيح: 25
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- اشاره 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- اشاره 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- توضيح: 82
- ابعاض قرآن سوره. 82
- تبصره: 83
- مفصل: 85
- طوال، هفت است: 85
- مئون: 85
- مثاني: 85
- تبصره: 87
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تكلمه: 91
- توضيح: 92
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- توضيح: 97
- تبصره: 97
- تنبيه: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- توضيح: 104
- تنبيه: 104
- تكلمه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اشاره 107
- اختلاف قرائات 107
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران دوم: 108
- دوران اول: 108
- توضيح: 110
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- توضيح: 117
- 1- نظرات نحوي 117
- 3- نظرات سياسي 118
- 2- نظرات كلامي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- اشاره 123
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- منشأ علم قرائات 144
- قرائات و قرّاء 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- تدوين كنندگان قرائات 147
- اشاره 147
- توضيح: 149
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 2- مشهور: 152
- اقسام قرائات 152
- اشاره 152
- 3- آحاد: 152
- 1- متواتر: 152
- 5- موضوع: 153
- 6- مدرج: 153
- اشاره 153
- 4- شاذّ: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- نتيجه: 158
- جواز قرائات در نماز 160
- اشاره 160
- تذكر: 161
- تنبيه: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- خلاصه: 161
- قرّاء سبعه 163
- اشاره 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اقسام سبب نزول 168
- 1- سبب عام: 168
- اشاره 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- اشاره 170
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريفات اصطلاحي: 196
- تعريف لغوي متشابه: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- توضيح: 201
- تنبيه: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- اشاره 213
- راسخون در علم 213
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- توضيح: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- اشاره 228
- دوم- از سنت: 228
- تنبيه: 235
- اما دليل عقلي: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مانعين: 245
- دلايل مجيزين: 245
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- وجوه نسخ 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- تنبيه: 261
- توضيح: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مكي: 270
- سور مدني: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- مصدر دوم- سنّت 276
- اشاره 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- توضيح: 309
- تذكر: 309
- دوم- علم صرف 310
- سوّم- علم اشتقاق 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هشتم- علم اصول فقه 314
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- اشاره 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- خلاصه: 318
- تذييل: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- مدارس تفسير 347
- اشاره 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- اشاره 352
- توضيح مهم: 352
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- توضيح: 358
- دوم- فقد نصوص 358
- اشاره 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- اشاره 411
- باطنيان 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- اشاره 500
- توضيح يكم: 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- حرف 521
- اشاره 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- اشاره 531
- توضيح: 541
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- اشاره 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- اشاره 551
- هدايت: 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- توضيح: 599
- خاتمه 605
14- رواياتي كه درباره عرضه اخبار بر قرآن هست و امر به اينكه آنچه از اخبار مخالف قرآن باشد بايد به ديوار كوبيده شود، دالّند بر حجّيت ظواهر كتاب، و اينكه ظواهر كتاب را عامّه اهل لسان، كه كلام فصيح را ميشناسند، ميفهمند.
غاية الامر مواردي را كه در بادي امر نميفهمند با رجوع به اهلش ميفهمند. زيرا تشخيص موافق با قرآن و مخالف با آن، جز با فهم قرآن ممكن نيست؛ اول بايد محك شناخته شود، تا عرضه شونده بر محك هم شناخته شود.
15- استدلال ائمه معصومين- صلوات اللّه عليهم اجمعين- در موارد بسياري از احكام و مسائل به آيات قرآني مانند موارد زير:
الف. وقتي «زراره» از حضرت صادق- عليه السّلام- پرسيد: از كجا بدانيم كه مسح به بعض سر است؟ حضرت فرمود: «لمكان الباء» لقوله تعالي: «وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ». «1»
ب. قول حضرت صادق- عليه السلام- در نهي «دوانيقي» از قبول خبر «تمّام»، چون فسق است، لقوله تعالي:
«إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا». (الحجرات: 7) «2» ج. نيز فرموده آن حضرت به كسي كه در بيت الخلاء زياد توقف ميكرد تا از خانه همسايه استماع غناء كند، عذرش اين بود كه قصد استماع غناء نداشته است:
اما سمعت قول اللّه عزّ و جلّ:
«إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا». (الاسراء: 36) «3»
خاتمه:
گوئيم خداوند متعال در قرآن مجيد فرموده است:
«وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ». (النحل: 16) به قول متين مرحوم علامّه طباطبائي در الميزان:
و حاشا ان يكون القرآن تبيانا لكلّ شيء و لا يكون تبيانا لنفسه.
هرگز چنان نخواهد بود كه قرآن بيان كننده همه چيز باشد امّا بيان كننده خودش نباشد.
______________________________
(1) تفسير برهان، ج 1: 451.
(2) تفسير برهان، ج 6: 420.
(3) بحار الانوار، ج 75، 263.