شناخت قرآن(کمالی) صفحه 545

تعيين حقوق فردي و اجتماعي و طرق رفع مخاصمات، تاريخ تدبّري و عبرت‌ها، و به طور كلّي نيازمندي‌هاي فرهنگ بشري، آزادي فكر و عقيده و طرق شكوفايي و تكامل آن، قوانين جنگ و دفاع و صلح، دعوت به فتوحات فكري و كشف و اختراع، تنميه مال، آبادي زمين، استفاده از مواهب خداداد، تربيت در خانه و مدرسه و اجتماع و بالاخره توجيه منطقي زندگي و طرد پوچگرايي.

نكته مهمّ:

از جمله وجوه مثل و مانند بودن هر شي‌ء، اندراج آن شي‌ء در ضمن مجموعه محتوي بر آن است. به طور مثال، دو درخت كه يكي از آنها تك و منفرد است و ديگري مندرج در درختان يك باغ است، اگر از همه جهات مانند هم باشند، مثل و مانند هم نخواهند بود، زيرا از حيث مندرج بودن و منفرد بودن با هم مغايرند. به همين دليل چون يكي از مقومّات هر آيه از آيات قرآن مجيد اندراج آن در كلّ سوره و همچنين كلّ قرآن است، گويي هر آيه چيزي به مجموعه مي‌دهد و چيزي مي‌گيرد و آن عبارت از بيان و توضيح متقابلي است كه آيات قرآن با هم دارند. بنابراين چون مقصد از اتيان به مثل، اتيان به جميع وجوه مماثله است، مي‌بايد هر مدّعي اتيان به مثل، آيات و سوره‌هايي با لحاظ اندراجشان در كلّ و مجموعه قرآن بياورد و اين امري است كه هرگز وقوع نخواهد يافت.

به طور مثال، در قرآن مجيد هر جا كلمه «دنيا» استعمال شده كلمه «دار» (خانه) به عنوان صفت براي آن نيامده است، در صورتي كه براي «آخرت» كلمه دار استعمال شده است و اين تصفّح و آمار به ما مي‌فهماند كه خداوند متعال دنيا را سزاوار خانه بودن خلق نكرده و آخرت است كه سزاوار خانه بودن و سكون و دلبستگي است.

امّا اين مطلب عالي و آموزنده از يك آيه منفرد و تنها فهميده نمي‌شود بلكه با لحاظ اندراج آن در كلّ قرآن مجيد فهميده مي‌شود. در حقيقت هماهنگي و همبستگي مجموع آيات قرآن، به مضمون قوله تعالي: «وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً» چنان است كه ارزش كامل هر جزء و فردي از آن معلوم نمي‌شود مگر با لحاظ اندراج آن در كلّ و مجموعه قرآن.

«اسپينوزا» درباره «رساله اخلاق» خود گفته است:

با من به آرامي بياييد و تا تمام كتاب را نخوانده‌ايد قضاوت نكنيد.