شناخت قرآن(کمالی) صفحه 561

تكوينا راهنمايي كرديم و در ذيل آن مواردي از خير و بالتّبع از شرّ ياد مي‌كند كه تشخيص خير و شرّ در آنها فطري است و محتاج به تعليم نيست. آنگاه از سوء اختيار اين انسان خير و شر شناس كه خير را رها كرده و شر را برگزيده است ياد مي‌كند و مي‌فرمايد او در «عقبه» و مشكل مجاهده و فداكاري در احراز وجوه خير وارد نشد و آن را دشوار به حساب آورد. اگر نمي‌داني عقبه و دشواري چيست، بدان كه آن كمك به آزادي اسير و برده است، غذا خوراندن است در روزهاي قحطي به يتيمي كه خويشاوند هم باشد و به مسكيني كه از فقر به خاك افتاده باشد، و با وجود اين از كساني باشد كه ايمان آوردند و سفارش به صبر كردند و سفارش به مرحمت و بخشايش نمودند.

آيا هر يكي از اين خيرات روشن و آشكار نيست كه خير است و ترك آن شرّ است و آيا فطرت و نهاد انسان به اين امر حاكم نيست؟ به بيان قرآن، خير و شرّ در نهاد و فطرت، اموري مرتكز و شناخته شده و غير قابل انكارند.

در پايان اين بحث، كه سر آغازي براي بيان وجوه هدايت در قرآن است، لازم است گفته شود كه هدايت بايد مبين و بي ابهام باشد و به همين جهت در قرآن مجيد در بيشتر مواردي كه «بلاغ» و «ابلاغ» استعمال شده كلمه «مبين» به عنوان صفت آن ياد شده است: «فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلي رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ» (مائده: 92)؛ «فَهَلْ عَلَي الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ» (النحل: 35)؛ «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ» (النّحل: 82) و بسياري جاهاي ديگر.

اين مطلب هشدار بسيار مهمّي است كه بايد موارد ابلاغ روشن و بدون ابهام و قابل فهم براي عموم باشد، هر چند محتاج به بيان يا ترجمه باشد، امّا نبايد در اصل مطلب تعقيدي باشد كه فهم آن را بر افراد عامي و معمولي دشوار سازد. و قوله تعالي:

«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» (ابراهيم: 4) اشاره به همين مطلب مهمّ است كه شرط لا ينفكّ ابلاغ و ارشاد مي‌باشد. مراد از «بِلِسانِ قَوْمِهِ»، تنها همزبان بودن با آن قوم نيست، زيرا همزبان بودن كافي براي تفهيم نيست. مثلا اگر عرب زباني مسائل غامض فلسفي «مير داماد» را براي يك عرب زبان عامي ديگر به زبان عربي بگويد هرگز او نخواهد فهميد؛ پس مراد از همزبان بودن تفهيم است و مقدّمه آن قابل فهم بودن اصل