شناخت قرآن(کمالی) صفحه 567

مي‌كند و خداوند بخشنده و رحيم است.

اين نوع اصلاح بايد تدارك مافات كند تا توبه قبول شود، مانند آنكه حقّ- النّاس را بايد ادا كرد يا ايشان را راضي ساخت. و معلوم است كه در اين صورت خداوند متعال هم با قبول توبه، فساد حاصله از ظلم ظالم توبه كار را اصلاح مي‌كند؛ همچنان كه امام سجّاد سلام اللّه عليه در دعاي «مكارم الاخلاق» به پيشگاه خداوند متعال عرض مي‌كند:

و عندك ممّا فات خلف و لما فسد صلاح و فيما انكرت تغيير.

خداوندا نزد تو از آنچه از دست رفته جانشيني هست و از آنچه فاسد شده صلاحي هست و در آنچه ناباب شده تغييري است.

امّا اين تدارك و اصلاح الهي نصيب مفسدان نمي‌شود، كما قال تعالي:

فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسي ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ. (يونس: 80) هر نوع بزه و گناه قابل جبران است، مگر فساد و افساد كه طبعا ضدّ صلاح است. بدترين اقسام فساد، فساد بعد از اصلاح است، خصوصا اگر در مورد منافع عمومي و مصالح جامعه باشد، مانند خراب كردن پل‌ها، سدّها، كاريزها، بناها، امحاء زراعت‌ها، قطع درختان، انباشتن چاه‌هاي آب و معادن و ايجاد تضادّ در انديشه‌ها و ترك اولويت‌ها و پرداختن به مسائل غير اولي بلكه غير لازم و مشغول كننده و مبهم؛ قوله تعالي:

وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ. (الاعراف: 55) در زمين پس از آنكه اصلاح شده فساد مكنيد و خدا را با بيم و اميد بخوانيد؛ به درستي كه رحمت خداوند به نيكوكاران نزديك است.

اگر اصلاحاتي كه به نيروي خداداد بشر در زمين انجام گرفته است مورد فساد و تباهي واقع نمي‌شد و رو به نموّ و تكامل مي‌رفت اين جهان نمونه‌اي از بهشت بود، امّا دستاوردهاي ناس، چون نسناس، فساد را در زمين آشكار ساخته است، قوله تعالي:

ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ. (الرّوم: 40) فساد در خشكي و دريا ظاهر شد در اثر دستاوردهاي مردم تا آنكه خداوند به ايشان بچشاند نتيجه بعضي از كارهايي كه كرده‌اند، شايد به رشد خود بازگشت كنند.