شناخت قرآن(کمالی) صفحه 569

فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ. (الزّمر: 18) حال آن احسن القولي كه به اتّباع آن مكلّف هستيم چيست؟ آيه ديگر از قرآن مجيد آن را معيّن ساخته است، قوله تعالي:

وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَي اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ. (فصّلت: 33) بهتر گفتار از آن كس كه به خدا دعوت كرد و عمل صالح به جا آورد و گفت هر آينه من از مسلمانانم كيست؟

بنابراين تا كسي اين سه شرط را نداشته باشد قول او احسن نيست، هر چند گفتار او حكمت آميز باشد. چه بسا دو گفتار از حيث محتوي برابر باشند امّا گوينده يكي اعمالش صالحه و ديگري اعمالش ناصالح باشد؛ آنجاست كه فرق فاحش دو قول در تأثير آشكار مي‌شود و معلوم مي‌گردد قول احسن از آن قائلي است كه عمل صالح به جا مي‌آورد. قولي كه عمل صالح همراه آن نباشد مؤثّر و گيرا نيست، اگر چه براي مدّت كمي انسان را مسحور كند. غربال تا در ميان آب است آن را حسّ مي‌كند ولي چون بيرون آمد خبري از آب ندارد. اما آن اثرهاي اندك و موسمي هم چه بسا زيان‌آور باشد و پيغمبر اكرم (ص) به اين خطر بزرگ هشدار داده كه فرموده: «انّ اخوف ما اخاف علي امّتي من كلّ منافق عليم اللّسان» (بيشترين چيزي كه از آن بر امّت خود مي‌ترسم از منافقان زبان‌آور است.) «كه وعظ بي عملان واجب است نشنيدن».

مي‌توان گفت اثر عميق سخناني كه از دل بر مي‌آيد اثري تكويني است كه بر دل مي‌نشيند و اين قسم تفسيرهايي كه قرآن از قرآن مي‌كند خود از اعجاز محتوايي آن است.

قرآن از نزد خداوند است. اگر غير از اين بود اختلاف بسياري در آن يافت مي‌شد. هر جا در قرآن قفلي هست، كليدي هم بر آن هست. هر اندازه با ترتيل و تدّبر و تأنّي و تأمّل از برابر قرآن بگذريم باز مي‌فهميم كه شتاب كرده‌ايم؛ درازاي زمان براي سير نهايي در قرآن كافي نيست. كنجكاوي در قرآن بيش از بهره و نصيب امكاني، يك نوع خام طمعي است.

بحر را ريزي اگر در كوزه‌اي‌چند گنجد؟ قسمت يكروزه‌اي