- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- اشاره 14
- تعريف علم 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح حكما: 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- تعريف علوم القرآن 15
- تكمله: 15
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تفسير 16
- تعريف تأويل 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- تذييل: 17
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- اشاره 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- توضيح: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- توضيح: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- اشاره 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- اشاره 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- توضيح: 80
- ترتيب آيات 80
- ابعاض قرآن سوره. 82
- توضيح: 82
- تبصره: 83
- مفصل: 85
- مئون: 85
- مثاني: 85
- طوال، هفت است: 85
- تبصره: 87
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تكلمه: 91
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- توضيح: 97
- تنبيه: 97
- تبصره: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- توضيح: 104
- تكلمه: 104
- تنبيه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- دوران اول: 108
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران دوم: 108
- توضيح: 110
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- 1- نظرات نحوي 117
- توضيح: 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- قرائات و قرّاء 144
- منشأ علم قرائات 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- توضيح: 149
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 3- آحاد: 152
- 2- مشهور: 152
- اقسام قرائات 152
- اشاره 152
- 1- متواتر: 152
- 6- مدرج: 153
- 4- شاذّ: 153
- اشاره 153
- 5- موضوع: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- نتيجه: 158
- جواز قرائات در نماز 160
- اشاره 160
- تنبيه: 161
- تذكر: 161
- خلاصه: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- اشاره 163
- قرّاء سبعه 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اشاره 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- 1- سبب عام: 168
- اقسام سبب نزول 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريف لغوي متشابه: 196
- تعريفات اصطلاحي: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تنبيه: 201
- توضيح: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- توضيح: 205
- تنبيه: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- اشاره 213
- راسخون در علم 213
- توضيح: 215
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- دوم- از سنت: 228
- اشاره 228
- اما دليل عقلي: 235
- تنبيه: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- وجوه نسخ 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- تنبيه: 261
- توضيح: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مكي: 270
- سور مدني: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- اشاره 276
- مصدر دوم- سنّت 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- اول- علم لغت 308
- تذكر: 309
- توضيح: 309
- سوّم- علم اشتقاق 310
- دوم- علم صرف 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هشتم- علم اصول فقه 314
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- اشاره 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- خلاصه: 318
- تذييل: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- اشاره 347
- مدارس تفسير 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- توضيح مهم: 352
- اشاره 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- توضيح: 358
- دوم- فقد نصوص 358
- اشاره 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- باطنيان 411
- اشاره 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- توضيح يكم: 500
- اشاره 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- حرف 521
- اشاره 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- اشاره 531
- توضيح: 541
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- اشاره 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- هدايت: 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- اشاره 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عدالت 598
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- توضيح: 599
- خاتمه 605
زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است:
همه در انديشه يك زندگاني گوارا و بي شائبه و پايدارند. وقتي انسان لذّت زندگاني بي شائبه را- هر چند در يك لحظه- چشيد و بعد آلودگيهاي زندگي را كه مكدّر و منغّص كننده آنند مكرّر ديد، هميشه در حسرت آن زندگاني بي شائبه است، و آن هرگز به دست نميآيد جز براي نيكوكاران:
مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ. (النحل: 97) هر كس از مرد و زن عمل صالح به جا آورد در حالي كه مؤمن باشد، هر آينه او را زنده ميداريم در زندگاني طيّب و گوارا و هر آينه ايشان را پاداش ميدهيم به بهتر از آنچه عمل ميكردهاند.
زندگاني طيّب و گوارا متعاقب عمل صالح است و آن خطّي بلا انتهاست از دنيا و آخرت. زندگاني گوارا در دنيا در درجه اوّل آرامش قلب و صفاي خاطر و رضايت ضمير و نشاط در عمل و شادي بمورد و لذّت بردن از موارد حلال است، و اين همه براي مؤمنان نيكوكار فراهم است. كسي كه به خدا ايمان دارد و هر واردي را از او ميداند و از خدا راضي است و عمل صالح را براي رضاي او انجام ميدهد و توقّع خود را از خلق بريده و به خدا پيوسته است، غمش لذيذ است و رنجش به دل صفا ميبخشد، فراقش فزاينده شوق است و وصالش غرقهاي است در درياي شكر؛ هميشه با پيامي از محبوب، مأنوس و سرخوش است، پاداش آخرت در تصوّرش نميگنجد، هر چه آن را والا و انگيزه بخش تصوّر كند پاداش از آن احسن است.
هر مغز متفكّري كه نور توحيد در آن نتابيده است براي توجيه زندگاني حيران است. تنها مؤمناني كه عمل صالح به جاي آورند ميتوانند زندگاني را توجيه كنند- امتدادي كه آغاز دارد امّا انجام ندارد.
كساني كه در برابر صلاح و فساد بيتفاوتند بايد مأيوس شوند. پايه نظامات قيصري بر زر و زور استوار است. مهمترين ابزار حكومتهاي طاغوتي زر و زور است.
همه حكومتها در تلاشند تا يك آرامش نسبي در حوزه حكومت خود ايجاد كنند و سعي ميكنند تا انبوه جامعه شايد امتيازات حاكمان را ناديده بگيرند، و تاريخ نشان داده است كه اين آرامش هرگز به دست نيامده است و به دليل استقراء و آزمايش به دست نخواهد آمد و اينجا جاي تفصيل نيست. تا بيشتر افراد جامعه، چه حاكم و چه