- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- اشاره 14
- تعريف علم 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح حكما: 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- تعريف علوم القرآن 15
- تكمله: 15
- تعريف تفسير 16
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- تعريف تأويل 17
- تذييل: 17
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- توضيح: 19
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- اشاره 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- توضيح: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- اشاره 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- اشاره 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- توضيح: 80
- ترتيب آيات 80
- ابعاض قرآن سوره. 82
- توضيح: 82
- تبصره: 83
- مفصل: 85
- مثاني: 85
- طوال، هفت است: 85
- مئون: 85
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تبصره: 87
- تكلمه: 91
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تنبيه: 97
- تبصره: 97
- توضيح: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- توضيح: 104
- تنبيه: 104
- تكلمه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- دوران دوم: 108
- دوران اول: 108
- 1- وجوه اختلاف 108
- توضيح: 110
- توضيح مهم: 110
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- توضيح: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- 1- نظرات نحوي 117
- توضيح: 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- منشأ علم قرائات 144
- قرائات و قرّاء 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- توضيح: 149
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 3- آحاد: 152
- اشاره 152
- اقسام قرائات 152
- 2- مشهور: 152
- 1- متواتر: 152
- 6- مدرج: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- 4- شاذّ: 153
- 5- موضوع: 153
- اشاره 153
- نتيجه: 158
- جواز قرائات در نماز 160
- اشاره 160
- تنبيه: 161
- خلاصه: 161
- تذكر: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- اشاره 163
- قرّاء سبعه 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- 1- سبب عام: 168
- اشاره 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- اقسام سبب نزول 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريفات اصطلاحي: 196
- تعريف لغوي متشابه: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تنبيه: 201
- توضيح: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- اشاره 213
- راسخون در علم 213
- توضيح: 215
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- اشاره 228
- دوم- از سنت: 228
- تنبيه: 235
- اما دليل عقلي: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- وجوه نسخ 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- توضيح: 261
- تنبيه: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مكي: 270
- سور مدني: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- اشاره 276
- مصدر دوم- سنّت 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- توضيح: 309
- تذكر: 309
- دوم- علم صرف 310
- سوّم- علم اشتقاق 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هشتم- علم اصول فقه 314
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- اشاره 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- خلاصه: 318
- تذييل: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- مدارس تفسير 347
- اشاره 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- توضيح مهم: 352
- اشاره 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- اشاره 358
- دوم- فقد نصوص 358
- توضيح: 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- باطنيان 411
- اشاره 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- توضيح يكم: 500
- اشاره 500
- تكمله: 501
- توضيح دوم: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- اشاره 521
- حرف 521
- تلائم و تنافر حروف: 523
- توضيح: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اشاره 531
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- توضيح: 541
- اشاره 544
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- هدايت: 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- اشاره 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عدالت 598
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- توضيح: 599
- خاتمه 605
خواهند كند و راه را براي حكومت واحد جهاني هموار خواهند ساخت و زمين سراسر از آن ايشان خواهد بود؛ قوله تعالي:
وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ.
(الانبياء: 105) به تحقيق در زبور بعد از ذكر [توحيد] نوشتهايم كه زمين را بندگان صالح من وارث خواهند بود.
آيا اگر همه افراد يا بيشتر ايشان وظايف خود را كه همان اعمال صالحه است انجام دهند چنين نخواهد شد؟ قوله تعالي:
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضي لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ. (النّور: 55) وعده داد خداوند به آنان كه ايمان آورده و عمل صالح بجاي آوردند هر آينه ايشان را در زمين خلافت خواهد داد همچنانكه پيشينيان ايشان را داد و هر آينه دين ايشان را كه بر ايشان خواسته استوار و حاكم خواهد ساخت و هر آينه عوض ميدهد خوف ايشان را به امن، تا مرا عبادت كنند و انباز براي من نگيرند و هر كس بعد از آن كافر شود آنان خود فاسقانند.
از اين آيه مباركه به خوبي مستفاد ميشود كه نظامات جامعه بايد متّكي به عقايد افراد و عمل فردي انسان باشد. ارادهها، همه يا بيشتر آنها، بايد به چيزي پايبند باشد و آن را بخواهد؛ تنها با قانونگذاري و اتّكا به قدرت اجرائيات نميتوان جامعه انساني سالم ساخت، هر چند براي بهرهكشي افراد معدودي و در زمان كوتاهي قابل انجام باشد.
آنان كه به نام انسانيّت و تكامل بشريّت كسب قدرت ميكنند تا زير بنا را بسازند، اگر هم نيّت صالح داشته باشند، سعي ايشان باطل است. آن زير بنا چيزي جز ايمان و عمل صالح نتواند بود كه بايد همه افراد جامعه يا لا اقل بيشتر ايشان به درك و فهم و اراده آزاد خود واجد آن باشند.
فساد:
درباره فساد كه كلمه جامع و فراگيري براي انواع بديها و شرور است چهل و هشت مورد در قرآن مجيد ياد شده كه اثرات ويرانگر آن را نشان ميدهد كه در