شناخت قرآن(کمالی) صفحه 604

آن است كه اگر لفظ «انظروا» در مشترك به كار رفته باشد هم نظر بصري را شامل است و هم نظر قلبي را و نمي‌توان به هيچ قرينه‌اي آن را بر نظر قلبي تنها اطلاق نمود.

و اعجاز قرآن از آن جمله در اخبار به غيب و آينده علم و قدرت بشر است. بشر مأمور و موظّف است كه با چشم خود آنچه را در آسمان‌ها و زمين هست ببيند، و معلوم است كه مقصود از «ما ذا فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» محتواي آسمان‌ها و زمين است نه خود آسمان‌ها و زمين، هر چند تحقّق آسمان بودن و زمين بودن به وجود محتواي آنها باشد.

بنابراين مراد از ديد محتوي كشف تفصيلي كاينات و احاطه بر اسرار آنهاست نه نظر اجمالي قلبي، فافهم و تدبّر.

افراد بسياري خواسته‌اند از آيات قرآن بسياري از مسائل كشفيّات علم را استخراج كنند. البته در قرآن مجيد حثّ و ترغيب بر تحصيل علوم كاينات تا سر حدّ حكم وجوبي، فراوان است و نيز در قرآن مجيد مسأله‌اي درباره علوم كاينات وجود ندارد كه معارض با كشفيّات علوم باشد، امّا بايد دانست كه اگر بنابراين بود كه فرمول كشفيّات در قرآن مجيد ياد شده باشد پس اين تلاش پيوسته و مستمرّ و تدريجي بشر در راه كشف و اختراع كه سنّت تكويني الهي در امتياز بشر بر ساير مخلوقات است موردي نداشت.

فصل الخطاب اين است كه قرآن مجيد براي تعليم روابط خلق با خالق و نيز روابط خلق با خلق، و ارائه طرق الي اللّه و كسب كمال و سعادت جاويدان است و كسب علم را كه در طريق اين هدف و مقصد است بر انسان واجب ساخته و اشاراتي هم به كشف بلا انتهاي بشر در قرآن مجيد هست، چنانچه قبلا اشاره كرديم.

انسان در قرآن مجيد هم مرز اشرف مخلوقات به حساب آمده است، البتّه انساني كه تهيّوء خود را به فعليّت رسانده باشد. صفت تكريم، آن هم تكريم خداوند درباره انسان ياد شده كه بالاترين تشريفات است:

وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلي كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا. (الاسراء: 7) كرامت انسان هم در تركيب جسماني است، هم در مستودعات فطري، هم در نيروي عقل و استنباط و هم جهش برون مرزي وسعه وجودي. به طور مثال، مي‌توان در مخلوقات، از حيث سعه وجودي و نيروهاي مستودع، پشه را از كوه بزرگتر دانست، زيرا