- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- اشاره 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- تعريف علم 14
- در اصطلاح حكما: 14
- تكمله: 15
- تعريف علوم القرآن 15
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تفسير 16
- تذييل: 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- تعريف تأويل 17
- اشاره 19
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- توضيح: 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- توضيح: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- اشاره 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- اشاره 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- ادله قائلين به تحريف 63
- اشاره 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- توضيح: 82
- ابعاض قرآن سوره. 82
- تبصره: 83
- مئون: 85
- مفصل: 85
- مثاني: 85
- طوال، هفت است: 85
- تبصره: 87
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تكلمه: 91
- توضيح: 92
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تبصره: 97
- تنبيه: 97
- توضيح: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تنبيه: 102
- تبصره: 102
- تكمله: 103
- تنبيه: 104
- توضيح: 104
- تكلمه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران دوم: 108
- دوران اول: 108
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 110
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- توضيح: 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- 1- نظرات نحوي 117
- توضيح: 117
- 3- نظرات سياسي 118
- 2- نظرات كلامي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- اشاره 123
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- منشأ علم قرائات 144
- قرائات و قرّاء 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- شرايط قرائات 149
- توضيح: 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 3- آحاد: 152
- 2- مشهور: 152
- اقسام قرائات 152
- اشاره 152
- 1- متواتر: 152
- 4- شاذّ: 153
- اشاره 153
- 6- مدرج: 153
- 5- موضوع: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- نتيجه: 158
- اشاره 160
- جواز قرائات در نماز 160
- تنبيه: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- تذكر: 161
- خلاصه: 161
- قرّاء سبعه 163
- اشاره 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اقسام سبب نزول 168
- اشاره 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- 1- سبب عام: 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- اشاره 170
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريفات اصطلاحي: 196
- تعريف لغوي متشابه: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- تنبيه: 201
- توضيح: 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- راسخون در علم 213
- اشاره 213
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- توضيح: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- اشاره 228
- دوم- از سنت: 228
- تنبيه: 235
- اما دليل عقلي: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- وجوه نسخ 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- توضيح: 261
- تنبيه: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مدني: 270
- سور مكي: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- اشاره 276
- مصدر دوم- سنّت 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- توضيح: 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- اول- علم لغت 308
- توضيح: 309
- تذكر: 309
- دوم- علم صرف 310
- سوّم- علم اشتقاق 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- هشتم- علم اصول فقه 314
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- اشاره 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- تذييل: 318
- خلاصه: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- اشاره 347
- مدارس تفسير 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- توضيح مهم: 352
- اشاره 352
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- توضيح: 358
- دوم- فقد نصوص 358
- اشاره 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- اشاره 411
- باطنيان 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- اشاره 500
- توضيح يكم: 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- اشاره 521
- حرف 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اشاره 531
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- توضيح: 541
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- اشاره 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- اشاره 551
- هدايت: 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- عدالت 598
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- توضيح: 599
- خاتمه 605
معلوم است كه عبارت اخير از قرآن نيست، خواه دال بر استحباب قرائت براي نمازگزار باشد و خواه مجرد تصديق از امام باشد در مورد مفاد سوره.
به هر حال بايد دانست كه آيات مشعر به تحريف، بر فرض انطباقشان با شرايط صحيحه بودن، چون متنا مخالف قرآن و عقلند، بايد به ديوار كوبيده شوند و مردود باشند.
اينك براي توضيح بيشتر برخي از دلايل قائلين به تحريف را مورد بررسي قرار ميدهيم.
از آن جمله، روايت «عيّاشي» از حضرت صادق- عليه السلام- است كه فرمود:
اگر قرآن آنچنانكه نازل شده قرائت ميشد، نام ما، در آن يافت ميشد.
و از آنجمله روايت كافي است از ابي جعفر- عليه السلام- كه فرمود:
جبرئيل اين آيه را چنين نازل ساخته:
وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلي عَبْدِنا (في عليّ) فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ.
(البقرة: 23) بعضي از اين موارد را ميتوان تفسير مدرج به حساب آورد. اما آنجا را كه صراحت در ذكر نام دارد چنين جواب ميدهيم كه: صحت «حديث غدير»، خود مكذّب آنها است، زيرا اگر نام علي- عليه السلام- صريحا در قرآن مذكور بود احتياجي به اين نصب و تأكيد درباره آنها نبود و پيغمبر از اظهار آن بيمي نداشت تا «وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» نازل گردد. مسلمانان در آيات متعدده منزله قبل از «غدير خم» مطلب را بالصّراحه ميفهميدند و اگر اعتراضي داشتند اثر آن معلوم ميشده است. اما مردم با قرآني آشنا بودند كه تصريحي به مسأله خلافت علي- عليه السلام- نداشت و اين تصريح در غدير خم از جانب پيغمبر اكرم به عمل آمد، و خداوند او را دلداري داده كه از اظهار آن باكي نداشته باشد. مضافا به آنكه صحيحه «ابي بصير» به روايت كافي، معارض اين گونه روايات و امثال آنها است:
راوي گويد، از امام جعفر صادق (ع) پرسيدم از قول خداوند: «أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ». فرمود: درباره علي و حسن و حسين (ع) نازل شده است. گفتم: مردم ميگويند چرا نام علي (ع) و اهل بيتش را در قرآن نبرده است؟