شناخت قرآن(کمالی) صفحه 75

نشان مي‌دهد كه در مقام بيان نعمت تعليم است، كه تقابل ميان دو حالت به كار رفته است. ديگر آنكه نسبت به امّ القري، قروي است، نه امّي.

بحث در اينكه پيدايش خط و سواد در ملت عرب از كي و چگونه بوده از مقصد ما خارج است، امّا به طور خلاصه مي‌توان گفت كه افراد اندكي از قريش بودند كه خواندن و نوشتن را مي‌دانستند.

مي‌گويند اول بار مردي از «طائف» خواندن و نوشتن را از مردم «حيره» آموخت. همچنين گويند اول قرشي كه خط آموخت و به مكه آورد «حرب بن اميّة» بود. به هر حال چنين معلوم مي‌شود كه سرآغاز پيدايش خط در عرب، در مناطق مجاور تمدن‌هاي بزرگ بوده است، در حيره مجاور ايران، در شام مجاور روم، و در يمن باز مانده از تمدّني باستاني.

در «فتوح البلدان» آمده است كه هنگام آغاز وحي، هفده تن از قريش نوشتن مي‌دانستند، از آن جمله علي بن أبي طالب و عثمان.

در مدينه با سوادان بيشتر بودند، زيرا در ميان يهوديان مدينه با سواد بيشتر بود، كه به اطفال ايشان ياد مي‌دادند. «زيد بن ثابت» يكي از كاتبان وحي به فرمان پيغمبر، نوشتن را از يهودان آموخت. در جنگ بدر برخي از اسيران نوشتن مي‌دانستند؛ پيغمبر- صلّي اللّه عليه و آله و سلم- فرمان داد تا هر يك از ايشان به جاي پرداخت فديه نقدي، ده تن از فرزندان مسلمانان را خواندن و نوشتن بياموزند، و به پاداش آن آزاد شوند.

كاتبان وحي‌

براي نوشتن و ضبط قرآن كاتباني بودند كه هنگام نزول وحي يا حضور داشتند، يا به فرمان پيغمبر فرا خوانده مي‌شدند تا وحي منزل را طبق تلاوت و املاء پيغمبر بنويسند، و حضور همه ايشان لازم نبود و گاهي يك تن از ايشان كفايت اين كار مي‌نمود.

كاتبان عبارت بودند از:

علي بن أبيطالب- عليه السلام-، عثمان بن عفّان، ابان بن سعيد، خالد بن سعيد، ابيّ بن كعب، زيد بن ثابت، ثابت بن قيس، ارقم بن ابيّ، حنظلة بن ربيع،