- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- اشاره 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- تعريف قرآن 14
- تعريف علم 14
- در اصطلاح حكما: 14
- تكمله: 15
- تعريف علوم القرآن 15
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تفسير 16
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- تذييل: 17
- تعريف تأويل 17
- اشاره 19
- توضيح: 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- توضيح: 25
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- اشاره 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- اشاره 59
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- ادله قائلين به تحريف 63
- اشاره 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- ابعاض قرآن سوره. 82
- توضيح: 82
- تبصره: 83
- مئون: 85
- مثاني: 85
- مفصل: 85
- طوال، هفت است: 85
- تبصره: 87
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تكلمه: 91
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تبصره: 97
- تنبيه: 97
- توضيح: 97
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تنبيه: 99
- تنبيه: 102
- تبصره: 102
- تكمله: 103
- تنبيه: 104
- تكلمه: 104
- توضيح: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- دوران دوم: 108
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران اول: 108
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 110
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- توضيح: 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- توضيح: 117
- 1- نظرات نحوي 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- اشاره 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- منشأ علم قرائات 144
- اشاره 144
- قرائات و قرّاء 144
- تكمله: 145
- تدوين كنندگان قرائات 147
- اشاره 147
- اشاره 149
- شرايط قرائات 149
- توضيح: 149
- تنبيه: 151
- اقسام قرائات 152
- 2- مشهور: 152
- 3- آحاد: 152
- اشاره 152
- 1- متواتر: 152
- 4- شاذّ: 153
- 5- موضوع: 153
- 6- مدرج: 153
- اشاره 153
- تواتر قرائات سبع 153
- نتيجه: 158
- جواز قرائات در نماز 160
- اشاره 160
- تذكر: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- تنبيه: 161
- خلاصه: 161
- قرّاء سبعه 163
- اشاره 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اقسام سبب نزول 168
- اشاره 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- 1- سبب عام: 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- اول- صحيح: 177
- دوّم- فاسد: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريفات اصطلاحي: 196
- تعريف لغوي متشابه: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- تنبيه: 201
- توضيح: 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- راسخون در علم 213
- اشاره 213
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- توضيح: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- اشاره 228
- دوم- از سنت: 228
- اما دليل عقلي: 235
- تنبيه: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- نسخ 239
- اشاره 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- وجوه نسخ 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- مسأله بداء 255
- اشاره 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- توضيح: 261
- تنبيه: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مدني: 270
- سور مكي: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- اشاره 276
- مصدر دوم- سنّت 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- تذكر: 309
- توضيح: 309
- سوّم- علم اشتقاق 310
- دوم- علم صرف 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- هشتم- علم اصول فقه 314
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- اشاره 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- خلاصه: 318
- تذييل: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- اشاره 347
- مدارس تفسير 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- توضيح: 350
- مدرسه عراق: 350
- توضيح مهم: 352
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- اشاره 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- توضيح: 358
- دوم- فقد نصوص 358
- اشاره 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- اشاره 411
- باطنيان 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- توضيح يكم: 500
- اشاره 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- اشاره 521
- حرف 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اشاره 531
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- توضيح: 541
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- اشاره 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- اشاره 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- هدايت: 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عدالت 598
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- توضيح: 599
- خاتمه 605
ابعاض قرآن [ايه]
اشاره
ابعاض قرآن، حروف و كلمات و آيات و سور قرآن است.
براي آيه، معاني زير را ياد كردهاند:
1- معجزه. قوله تعالي: «سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ» (البقرة: 211)، اي معجزة واضحة.
2- علامت. قوله تعالي: «إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ». (البقرة: 248) 3- عبرت. قوله تعالي: «إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً».
4- امر عجيب. قوله تعالي: «وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَ أُمَّهُ آيَةً وَ آوَيْناهُما إِلي رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَ مَعِينٍ» (المؤمنون: 50) 5- جماعت. و منه قولهم: خرج القوم بآيتهم، اي بجماعتهم.
6- برهان. قوله تعالي: «وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ». (الروم: 22) اما آيه، در اصطلاح، قسمتي از كلام اللّه است كه داراي آغاز و انجامي معين است، و در جاي معيني از سور قرآن مندرج است. مناسبت ميان معاني لغوي و اصطلاحي روشن است، زيرا آيه هم معجزه است و هم علامت، هم عبرت است و هم عجيب (از حيث محتوي و اعجاز)، هم جمع و مؤلّف است و هم برهان و دليل.
شناخت آيه، تنها از راه تعيين شارع ميسّر است و توقيفي است، و قياس و رأي را در آن راهي نيست. چنانچه علماي فن «المص» را آيه ميدانند، اما «المر» را به تنهائي آيه نميدانند. همچنين «يس» يك آيه است، أما «طس» كه نظير آن است آيه نيست. «حمعسق» را دو آيه ميدانند، أما نظير آن «كهيعص» را يك آيه. و اگر قياس را در آن راه بود، هر آينه نظاير و اشباه، حكم واحد داشتند. اينها رأي كوفيين است، اما غير ايشان فواتح سور را به تنهايي آيه نميدانند. به هر حال، رأي هيچكدام مبني بر قياس نيست، بلكه مبني بر علمي است كه مستند به مأثورات است.
گاهي لفظ آيه اطلاق ميشود بر بعض آيه، مانند قول ابن عباس: «ارجي آية في القرآن، قوله تعالي: «وَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلي ظُلْمِهِمْ». (الرعد: 6)» كه به اتفاق، بعض آيه است. و گاهي اطلاق ميشود بر چند آيه به طور مجاز و توسّع، مانند قول ابن مسعود: «احكم آية في القرآن، قوله تعالي: «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ». (الزلزال: 9)» كه به اتفاق، دو آيه ميباشند.