شناخت قرآن(کمالی) صفحه 81

فرا گرفته بودند، در مصحف واحد و بين الدّفتين فراهم آوردند. در حقيقت، اوراق همان اوراق، و ترتيب و نظم همان نظم و ترتيب زمان پيغمبر بود، و گويي جمع زمان ابو بكر، چون شيرازه بندي اوراق بود براي حفظ آنها از پراكندگي و نابودي. همين امر مهم را أمير المؤمنين- عليه السلام- به فرمان پيغمبر اكرم جداگانه انجام داده بود، اما آن را نپذيرفتند، كه در جاي خود مفصلا گفته خواهد شد.

اجماع بر توقيفي بودن ترتيب آيات قرآن، مؤيّد به خبر هم هست، از آن جمله:

1- «ابي العاص» گفت: نزد پيغمبر نشسته بودم. آن حضرت به بالا نظر كرد و بعد به پائين، آنگاه فرمود: جبرئيل پيش من آمد و به من فرمان داد كه اين آيه را در موضع معين از سوره بگذارم: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبي.

(النحل: 90) «1» 2- بخاري از زبير روايت مي‌كند كه گفت: به عثمان گفتم قوله تعالي: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً ...» (البقرة: 24) كه منسوخ شده را چرا نوشتيد؟

گفت: اي برادر، من چيزي را از محلّ خودش تغيير نمي‌دهم. «2»

واضح است كه اثبات آيه منسوخه در جاي خودش، به علت توقيفي بودن وضع آيات است، كه عثمان نمي‌توانسته در آن تصرف كند، زيرا در آن مورد مجالي براي رأي نبوده است.

3- مسلم از عمر روايت مي‌كند كه گفت: چيزي را از پيامبرش بيش از آنچه كه درباره فروماندگان پرسيدم، نپرسيده‌ام تا جايي كه با انگشتش به سينه من زد و فرمود: آيه صيف كه در آخر سوره نساء مي‌باشد تو را كفايت مي‌كند. «3»

مي‌بينيم كه پيغمبر اكرم او را به جاي مخصوص آيه راهنمايي كرده است، و آن قوله تعالي است: «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ».

______________________________
(1) اتقان، ج 1: 104.
(2) صحيح بخاري.
(3) وجه تسميه آيه مذكوره به آية الصيف، چنانچه «شيخ طبرسي» در «مجمع البيان» آورده، آن است كه درباره «كلاله» در قرآن دو آيه آمده است: يكي در اوائل سوره نساء (آيه يازدهم) و ديگري در آخر آن (آيه 176)، و چون دومي در تابستان نازل شده، براي تمايز به آية الصيف ناميده شده است. اين توضيح كافي را در هيچيك از تفاسير مهم، جز مجمع البيان نيافتم.