شناخت قرآن(کمالی) صفحه 90

مخصوص داشت. وي غلامي و كنيزي داشت كه در زمان خلافت عمر او را خفه كردند.

و عمر گفت: «صدق رسول اللّه كان يقول انطلقوا بنا نزور الشّهيدة». «1»

همچنين حديث عرض قرآن، كه از عايشه روايت شده است كه گفت:

از پيغمبر شنيدم كه مي‌گفت: جبرئيل در هر سال يك بار قرآن را بر من عرضه مي‌داشت و امسال دوبار آن را بر من عرضه كرد، و نمي‌بينم جز آنكه اجل من فرا رسيده است. «2»

از مجموع اين استعمالات و امثال آنها بخوبي معلوم مي‌شود كه در زمان پيغمبر- صلّي اللّه عليه و آله- مجموعه‌اي به نام قرآن كه ابعاض آن، آيات نظم يافته در سوره‌هاي مشخص منظم بوده است، شناخته شده و مشار اليه واقع مي‌شده است، هر چند تا حد مضبوط بين الدفتين نرسيده بوده است.

همچنين استعمال جمع قرآن و جامعين قرآن در زمان پيغمبر متداول بوده است.

از آن جمله به روايت بخاري، «ثابت بن انس» گفت:

پيغمبر از دنيا رفت و قرآن را جز چهار نفر جمع نكرده بودند: ابو الدّرداء و معاذ بن جبل و زيد بن ثابت و ابو زيد. و اين ابو زيد، همان قيس بن سكن است. «3»

همچنين بخاري از «قتاده» روايت كرد كه گفت:

انس بن مالك را از كساني كه قرآن را در زمان پيغمبر (ص) جمع كرده‌اند، پرسيدم.

گفت: چهار نفرند كه همه ايشان از انصار بودند: ابيّ بن كعب و معاذ بن جبل و زيد بن ثابت و ابو زيد. گفتم: ابو زيد كيست؟ گفت: يكي از عموهاي من.

اين دو روايت اگر چه اندك اختلافي دارند اما از آنها مستفاد مي‌شود كه مسأله جا معين قرآن از مسائل روز بوده، و مورد سؤال واقع مي‌شده است. اگر گويند چه بسا جمع بر بعض قرآن اطلاق شده باشد نه بر كل، صحيح نيست، زيرا از سياق معلوم مي‌شود كه مراد كل قرآن است، و گرنه جمع بعض قرآن امتيازي نبود كه جامعين آن به نحو ممتاز شناخته شده باشند؛ مضافا به آنكه لفظ قرآن در كل، حقيقت است و در بعض، مجاز.

معلوم است كه بعضي از علما بر اين احاديث كه دال بر حصر جا معين در چهار نفرند استنكار نموده‌اند. اما براي رفع آن مي‌توان گفت يا «انس» مسامحه به كار

______________________________
(1) الاتقان، النوع العشرون.
(2) رواه البخاري، و ابو داوود، و النسائي، و ابن ماجة.
(3) زرقاني: مناهل العرفان، ج 1، ص 236. ابن كثير: فضائل القرآن، ص 44.