شناخت قرآن(کمالی) صفحه 91

برده، يا بيش از آن اطلاعي نداشته است.

قائل شدن به مسامحه او هم گناه نيست، زيرا معصوم نبوده است. و به هر صورتي كه تصور شود، ظاهر آن است كه لفظ «جمع» شامل همه قرآن است، و «القرآن» بطور حقيقت در كل قرآن استعمال شده، و اگر قائل به اشتراك باشيم مستعمل در كلّ است به قرينه سياق؛ و بنابراين، دليل است بر جمع قرآن در زمان پيغمبر، هر چند به صورت اوراق جدا از هم بوده باشد، نه فراهم شده ميان دو جلد. و عقلا با ملاحظه اهتمامي كه پيغمبر و صحابه در ضبط قرآن داشته‌اند، جز اين نتواند بود.

«عبادة بن ثابت» گفت:

هر وقت مردي مهاجرت مي‌كرد پيغمبر او را به يكي از ما مي‌سپرد كه قرآن به او ياد دهد.

و هميشه از مسجد پيغمبر ضجّه تلاوت قرآن بلند بود تا پيغمبر امر كرد آوازشان را كوتاه كنند كه به هم مغلوط نشود. «1»

تكلمه:

بايد دانست كه ضبط قرآن در حافظه امري مهم بود. عرب كه قومي امّي و ابتدايي بود حافظه‌اي قوي داشت كه به وسيله آن افتخارات قومي خود را به نام «ايام»، و همچنين مظاهر سخنوري خود را كه همه به صورت شعر در مي‌آمدند، ضبط مي‌كرد و سينه به سينه به نسل آينده مي‌سپرد. ايمان و عقيده استوار ايشان به اسلام، اراده ايشان را براي ضبط قرآن در حافظه‌ها راسختر ساخت. ملت عرب كه تنها اثر فرهنگيش اشعار شعراي بليغ و داستان‌هاي ايّامش بود، و نويسنده در ميانشان انگشت شمار بود، براي ضبط آثار هنري خود متكي بر حافظه خويش بود.

به هر حال يكي از وسايل ضبط قرآن حافظه‌ها بود، كه ايمان و طلب ثواب آن را تقويت مي‌كرد. در باب جمع ابو بكر و جمع عثمان خواهيم ديد كه چگونه براي توطين نفس و حصول اعتماد در افكار عمومي، براي جمع مصحف قانوني (امام)، حافظه‌ها را براي تقويت صحيفه‌ها به ياري طلبيدند.