- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- تعريف علم 14
- در اصطلاح حكما: 14
- اشاره 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- تعريف علوم القرآن 15
- تكمله: 15
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تفسير 16
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- تعريف تأويل 17
- تذييل: 17
- توضيح: 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- اشاره 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- توضيح: 25
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- پاسخ به يك اشكال: 55
- اشاره 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- اشاره 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- ترتيب آيات 80
- توضيح: 80
- توضيح: 82
- ابعاض قرآن سوره. 82
- تبصره: 83
- مفصل: 85
- مثاني: 85
- طوال، هفت است: 85
- مئون: 85
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تبصره: 87
- تكلمه: 91
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تنبيه: 97
- تبصره: 97
- توضيح: 97
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تنبيه: 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- توضيح: 104
- تكلمه: 104
- تنبيه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اشاره 107
- اختلاف قرائات 107
- دوران دوم: 108
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران اول: 108
- توضيح: 110
- توضيح مهم: 110
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- توضيح: 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- 1- نظرات نحوي 117
- توضيح: 117
- 3- نظرات سياسي 118
- 2- نظرات كلامي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- اشاره 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- منشأ علم قرائات 144
- قرائات و قرّاء 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- توضيح: 149
- تنبيه: 151
- 3- آحاد: 152
- اشاره 152
- 2- مشهور: 152
- 1- متواتر: 152
- اقسام قرائات 152
- 5- موضوع: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- 4- شاذّ: 153
- 6- مدرج: 153
- اشاره 153
- نتيجه: 158
- جواز قرائات در نماز 160
- اشاره 160
- تنبيه: 161
- خلاصه: 161
- تذكر: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- قرّاء سبعه 163
- اشاره 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اشاره 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- اقسام سبب نزول 168
- 1- سبب عام: 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريفات اصطلاحي: 196
- تعريف لغوي متشابه: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تنبيه: 201
- توضيح: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- تنبيه: 205
- توضيح: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- راسخون در علم 213
- اشاره 213
- توضيح: 215
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- دوم- از سنت: 228
- اشاره 228
- اما دليل عقلي: 235
- تنبيه: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- نسخ 239
- اشاره 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- نسخ در مرحله وقوع 247
- وجوه نسخ 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- مسأله بداء 255
- اشاره 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- تنبيه: 261
- توضيح: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- توضيح: 269
- سور مكي: 270
- سور مدني: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- مصدر دوم- سنّت 276
- اشاره 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- اشاره 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- اول- علم لغت 308
- تذكر: 309
- توضيح: 309
- سوّم- علم اشتقاق 310
- دوم- علم صرف 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هشتم- علم اصول فقه 314
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- اشاره 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- خلاصه: 318
- تذييل: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- مدارس تفسير 347
- اشاره 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- توضيح مهم: 352
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- اشاره 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- دوم- فقد نصوص 358
- توضيح: 358
- اشاره 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- باطنيان 411
- اشاره 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- توضيح يكم: 500
- اشاره 500
- تكمله: 501
- توضيح دوم: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- اشاره 521
- حرف 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- اشاره 531
- توضيح: 541
- اشاره 544
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- بررسي محتواي قرآن 551
- اشاره 551
- هدايت: 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- عدالت 598
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- توضيح: 599
- خاتمه 605
سپس بر ماست بيان آن.
سپس از پيغمبر اكرم، كما قال تعالي:
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ. (النحل: 44) ذكر (قرآن) را بر تو فرود آورديم تا آنچه را بر مردم فرود آمده بر ايشان روشن سازي.
و پس از پيغمبر، از وصي او، كه فرد بارز عترت و راسخين در علم است.
محروم شدن مسلمانان از نسخه قرآن جامع علي- عليه السلام- كه حاوي ترتيب نزول و با نظم و ترتيب موجود مرفوع به پيغمبر، و همچنين تعيين ناسخ و منسوخ و تفسير آن، مانند محروم شدن امت از هر موهبت ديگر، نتيجه سياست دنيا پرستانه و غير اسلامي متعصبين نژادي و قبيلهاي و جاهلي است. چرا و به چه مجوّز و دليل، آنگاه كه براي جمع قرآن در زمان ابي بكر صلاي عام ميدهند كه مردم اطلاعات خود را براي جمع كنندگان قرآن به عنوان گواه در دسترس «زيد بن ثابت» قرار دهند، هيچ نامي از اعلم و اقضاي صحابه و اقرب ايشان به مهبط وحي، يعني علي- عليه السلام- حتي كأحد من النّاس برده نشده، و او را در اين امر مهم دخالت ندادهاند.
براي تأييد مطلب، ترجمه سخن استاد «محمود ابوريه» مندرج در صفحه 249 «اضواء علي السّنة النّبويّة» را ياد ميكنيم:
از عجيبترين اموري كه به حيرت ميكشاند اين است كه ايشان در ميان كساني كه جمع قرآن و كتابت آن را در عهده داشتند، نام علي (ع) را نبردند، نه در زمان ابو بكر و نه در زمان عثمان، و ديگراني را نام بردند كه درجه ايشان در علم و فقه از او نازلتر بود.
آيا علي (ع) در اين باره چيزي نميدانست؟ يا مورد وثوق نبود؟ يا مشورت با او و شركت دادن او در اين كار روا نبود؟ خدايا! خدايا! عقل و منطق حكم ميكنند كه علي (ع) اوّل كسي بود كه شايسته اين كار بود و بزرگتر كسي كه بايد شركت كند.
به اين جهت كه به او صفات و مزايايي عطا شده بود كه براي ديگري از همه صحابه مهيّا نبود. بتحقيق پيغمبر او را زير نظر خود تربيت كرد و مدت درازي تحت كفايت پيغمبر زندگي كرد و از آغاز شاهد نزول وحي بود تا روزي كه وحي منقطع گشت، به طوري كه هيچ آيهاي از آيات قرآن از دست او نرفته بود. پس هرگاه در اين امر مهّم از او دعوت نشود، در چه مورد بايد دعوت شود؟! و اگر عذرهايي براي انحراف خلافت از او و دادن به ابي بكر بتراشند و از او درباره خلافت مشورت نخواهند، براي دعوت نكردن درباره جمع و كتابت قرآن چه عذري دارند و قاضي عادل در اين باره چه حكم ميكند؟ حقا امري عجيب است و بر ما نيست جز آنكه كلمهاي بگوئيم كه چيزي جز آن نداريم: يا علي، خداي براي تو؛ در هيچ چيز تو را انصاف ندادند.