خضر در ادبیات صفحه 102

ص:111

وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً 1 [علمی است] که از مدرسه حاصل نشود و در خانقاه نه و به علم نه و از کتاب نه و از واسطه ی مخلوقان نه»(1).

خواجه عبدالله گوید: «علم دین دو قسم است: یکی از آن ظاهر است و دیگر نهان و باطن، اما قسم ظاهر، پنج نوع است: علم تفسیر است و علم معرفت حدیث است و علم فقه است.

اما قسم نهان، دو نوع است: علم حکمت است و آن، اجابت معرفت الله - تعالی - و منتهای آن وقوف بر نعمتهای وی و شناختن معاذیر خلق. و دیگر علم حقیقت است و آن علم حیات است؛ علم خضر علیه السلام»(2).

«علم لدنّی علمی است که اهل قرب را به تعلیم الهی و تفهیم ربّانی معلوم و مفهوم شود نه به دلایل عقلی و شواهد نقلی. چنانک کلام قدیم در حق خضر گفت: وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً4 و علم لدنی ادراک معنی و کلمات از حق [است] بی واسطه ی بشر»(3).

حلاّج گوید: آنچه خضر و همانندانش دارند علم حضوری است و علم لدنّی الهامی است که خدا برای ضمائر، جاویدان می گرداند و زوال پذیر نیست.(4) و مشایخ صوفیه پیوسته مدعی داشتن علم لدنّی بودند و شیخ نجم الدین درباره ی این طایفه می گوید: