خضر در ادبیات صفحه 107

ص:116

چنان که پیشتر از این هم اشاره شد در هیچ کتاب تاریخی و دینی قبل از اسلام نام و نشانی از خضر نیست. گر چه آب حیات را در افسانه های دیگر هم می توان دید. نخستین بار پس از نزول ایاتی از سوره ی کهف برای مسلمانان این سوال مطرح شد که «عبد صالح» کیست؟ در پاسخ این پرسشها که از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و پس از او از امامان معصوم علیه السلام احادیثی نقل شد حقیقت اولین تفسیرهایی بود که به معرفی خضر می پرداخت.

به همین جهت اولین و بهترین منبع در شناخت و معرفی خضر، همان کتب حدیثی است. مفسران نیز برای تفسیر این ایات جز شواهد حدیثی راه دیگری برای شناخت خضر نداشته اند. به قطع می توان پذیرفت که مشایخ صوفیه و سردمداران عرفان نیز وامدار این احادیث اند، زیرا قسمتی از عرفان اسلامی شدیداً تحت تاثیر داستان خضر و موسی است و این داستان تمثیلی برای داشتن پیرو اطاعت بی چون و چرا از پیراست و از آغاز تالیف کتابهایی که در آداب شریعت و طریقت نوشته شد می توان حضور زنده ی خضر را در این آثار دید. به طور مثال در «قوت القلوب ابو طالب مکّی» که جزء اولین آثار عرفانی معتبر محسوب می شد و سرمشقی برای کتابهای دیگر بود و از جهتی کتاب درسی اهل طریق بود که بدان استناد می کردند، تعالیمی از خضر را در آن می بینیم. به همین ترتیب در اکثر کتابهایی که برای آموزش مریدان نوشته شد؛ خضر جایگاه خاصی برای خود دارد. کتابهایی چون مرصاد العباد، کشف المحجوب، رساله ی قشیریه، فتوحات مکیه، کتابهای عین القضاه و سهروردی و... منابع دیگری هستند که می توانند ما را در