خضر در ادبیات صفحه 121

ص:130

و در ذکر فتوحات او در گنگ گفته است:

هزار بار ز دریا گذشته باشد خضر ز آب گنگ همانا گذشته نیست دوبار

(دیوان فرخی/ 62 /ب 1186)

در مدح خواجه مفیدی:

نام تو چون خضر است به هر جای رسیده «ارجو» که چنان باشی تو نیز بقا دار

(دیوان فرخی/ 65 /ب 3322)

فرّخی نیز در مدح خویش، سلطان محمود را به خضر مانند کرده است که پیوسته در سفر است. یعنی خضر کسی است که «سال و مه» کاری جز سفر ندارد. در بیت بعد که در مدح فتوحات اوست می گوید: خضر حتی اگر دریاها را هم پیموده باشد، چون تو، توان عبور از گنگ را ندارد و این بیت او شاید اشاره ای باشد به این عقیده که بعضی خضر را گماشته به دریاها می دانستند. بیتی که در مدح خواجه مفیدی سروده، دو نکته مهم را بیان می کند؛ یکی این که خضر شخص بسیار مشهوری است و همه او را می شناسند و نامش به هر جا رسیده و دیگر این که صاحب عمر جاوید است.

دقیقی طوسی (متوفای 419 ه -)

طوسی هم یک بار در شعر خویش به خضر اشاره کرده است و لب معشوق را به آب حیات تشبیه نموده. چنین تشبیهی را بعدها در شعر عارفانه بیشتر خواهیم دید و شاید اولین بار دقیقی، لب معشوق را آب حیات دانسته و این تشبیه را به کار برده است.

چشم تو که فتنه در جهان خیزد از او لعل تو که آب خضر می ریزد از او