- مقدمه پژوهشکده 1
- اشاره 9
- اسطوره یا واقعیت 16
- وجود خضر علیه السلام 20
- نبوت خضر علیه السلام 22
- انسانی آرمانی 26
- تعبیرهای مختلف از خضر 26
- خضر نام دیگر انسان کامل است 27
- تاویلهای دیگر از خضر 28
- اشاره 33
- ملاقات علی علیه السلام با خضر علیه السلام در نخلستان کوفه 36
- دیدار خضر از علی علیه السلام در مسجد کوفه 37
- تسلیت خضر علیه السلام به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 38
- ملاقات خضر علیه السلام با امام باقر علیه السلام 39
- ملاقات های خضر با پیامبران و اولیاء پیشین 41
- دیدار با ذوالقرنین و یافتن آب حیات 42
- ذکر تاویلاتی از داستان خضر و موسی 51
- شمس و مولانا (تکرار داستان موسی خضر) 59
- نظر شمس راجع به خضر 60
- اشاره 61
- نمونه های از دیدار مشایخ صوفیه با خضر 61
- ابراهیم ادهم 62
- ابو سعید ابوالخیر 63
- داستانی دیگر از شیخ ابو سعیدابوالخیر 64
- بوالعباس قصاب 65
- روزبهان بقلی 66
- محمدبن علی ترمذی 66
- دیدار شیخ نجم الدین کبری (شیخ ولی تراش) با خضر 67
- حمزه ی عقیلی 67
- حضور در مجلس مولانا 68
- اشاره 68
- صحبت خضر و مولانا 69
- خرقه ی ابن عربی 69
- دیدار شاعران با خضر علیه السلام 70
- حقیقت دیدار خضر 71
- تعالیم خضر 80
- اشاره 85
- اشاره 88
- قدیمی ترین جویندگان جاودانگی 89
- جاودانان دیگر 91
- کیخسرو 94
- اهمیت پیر 95
- اشاره 95
- اطاعت از پیر 96
- علم لدنّی 101
- اشاره 105
- حکمت عمر طولانی خضر علیه السلام 108
- نماز حضرت خضر علیه السلام 113
- اشاره 114
- خضر در دعا 114
- دعای ام داوود 115
- دعای مشلول 115
- دعایی از خضر 116
- اشاره 117
- منجیک ترمذی (متوفای 315 ه -) 120
- الف: خضر در مدیحه سرایی 120
- دقیقی طوسی (متوفای 419 ه -) 121
- عنصری (متوفای 431 ه -.) 122
- منوچهر دامغانی (متوفای 432 ه -.) 123
- اشاره 124
- ب: خضر در شعر حماسی 124
- اولین منبع ادبی سفر خضر و اسکندر 124
- قطران تبریزی (متوفای 465 ه -) 128
- مسعود سعد سلمان (متوفای 515 ه -) 129
- انوری (متوفای 582 ه -) 130
- خاقانی (متوفای 595 ه -) 131
- عیادت خضر از خاقانی 134
- تفقد خضر علیه السلام از خاقانی 136
- اما خضر خاتم خاقانی را به او باز پس می دهد و علاوه بران انگشتری، خاتم دیگری به او می بخشد. 137
- نظامی، خضر و اسکندر 146
- وجه تسمیه ی اسکندر به ذوالقرنین 149
- تصویر خضر در شعر سعدی 152
- ناصر خسرو (متوفی 481 ه) 155
- اشاره 155
- سنایی (متوفی 535 ه -) 156
- عطار (متوفی 618 ه -) 158
- بی خدا آب حیات آتش بود 160
- برداشتهای عرفانی از آب حیات 163
- مولانا و آب حیات 166
- خضر و موسی در شعر مولانا 170
- تعبیر عرفانی مولانا از اسکندر ذوالقرنین 175
- مَثَل آب حیات و تاریکی 177
- تجلّی خضر در شعر حافظ 178
- جامی (متوفای 898 ه -) 183
- خصوصیات شناخته شده خضر در ادبیات 185
- اشاره 189
ص:133
سازی ها محدود به جاودانگی و بقای خضر است، بیشتر اشاره ها امور دنیایی هستند تا دینی.
اولین منبع ادبی سفر خضر و اسکندر
در ادبیات فارسی اولین کسی که با شرح و بسطی کامل داستان سفر خضر و اسکندر به سوی ظلمات و دستیابی خضر به آب حیات را به نظم آورده است، حکیم فردوسی، است؛ در شاهنامه ی جاوید خویش و شاید این به دلیل گستردگی دانش او نسبت به معارف اسلامی وداستانهای پیش از اسلام باشد.
در شاهنامه در گزارش پادشاهی اسکندر، سخن از همراهی خضر نبی با وی در سفر به ظلمات پیش می آید؛ اما به هر حال نقش این پیامبر در داستان اسکندر چنان نیست که بتوان وی را از وابستگان به دربار این پادشاه به شمار آورد.
«آنچه در این داستان مطرح می شود اندیشه و تفکر تقدیر گرایانه ی فردوسی است که ناگزیر خضر، آب حیات را ناخواسته می یابد و اسکندر که در جستجوی آن بوده محروم می ماندو وآنچه منطق و بی منطقی و تضاد جوهری این داستان را در قالب وحدتی وجودی می ریزد همان بحث تقدیر است»(1).
ب: خضر در شعر حماسی
اشاره
فردوسی هم عصر عنصری است و با این که در فضل و دانش و شعر و شاعری از همه بیش بود لیکن در قید و بند مدح و ممدوح و دربار در نیامد. فردوسی داستان را چنین آغاز می کند: اسکندر طی سفرهای پر ماجرای خویش، پس از آنکه از شهر زنان، لشگر به مغرب می کشد: