خضر در ادبیات صفحه 131

ص:140

شخصیت اسکندر و ذوالقرنین در ادبیات فارسی چنان بهم آمیخته است که گاهی ذوالقرنین را لقب اسکندر می دانند و می گویند اسکندر ذوالقرنین. انوری هم در مدح ابوالحسن عمرانی، حوالتی که ممدوح به او داده، آب حیاتی می داند که چون ذوالقرنین از آن محروم مانده است:

در ودست تو مقصد آمال دل و طبع تومجمع البحرین...

حال من بنده و حوالت من گشت آب حیات و ذوالقرنین

ای چو الیاس و خضر بر سر کار عزم تزویج کن مگو مِن این

(دیوان انوری/ 38)

و در مدح احمد بن مخلص:

ملک او را هست رایت چون سکندر را خضر تیغ او را هست کلکت چون ملکشه را نظام

(دیوان انوری/ 320)

رای ممدوح انوری همانند رای خضر است و همانگونه که اسکندر از مشاورت خضر بهره برده، پادشاه نیز به مشاورت احمد بن مخلص نیازمند است.

خاقانی (متوفای 595 ه -)

خاقانی از شاعرانی است که هم در حوزه ی خیالهای شاعرانه و هم در حوزه ی زبان و پدید آوردن ترکیبات تازه حق زیادی بر گردن شعر و زبان فارسی دارد، بخش قابل ملاحظه ای از تصویرها و ترکیبات تازه در شعر او نیز بر اساس استفاده از داستان پیامبران و اساطیر ایرانی شکل گرفته است.

بهره گیری از داستان پیامبران و همچنین خضر در شعر خاقانی از نظر کمی و کیفی تحول و تنوّع چشمگیری پیدا می کند. فرهنگ لغوی وسیع، آشنایی همه جانبه با علوم عصر، زندگی پر ماجرا و پراز نیش و نوش، همراه با تخیلّی نیرومند،