خضر در ادبیات صفحه 133

ص:142

خضر و موسی در شعر او معمولاً صنعت مراعات النظیری را به وجود آورده است؛ اما خاقانی صنعت تضاد را هم بدان افزوده است. او به جای این که از کلیم یاد آورد، از آتش او و آب خضر یاد می کند تا هر کدام به جای خود اثری هنری داشته باشند و در توصیف اشعار خویش هم چنین می گوید:

نارکلیم و چشمه ی خضر است شعر من شب شمع از آن فروزی و روزآب ازاین خوری

یا از آتش موسی برآرم آب خضر ز آدمی این سحر و معجز کس ندید

(دیوان خاقانی/ 640)

به طورخلاصه خضر در بیشتر قصائد خاقانی حداقل یک بیت به خود اختصاص داده است و خاقانی او را از زاویه های گوناگون دیده و توصیف نموده و به بسیاری از وقایع زندگانی آن حضرت و خصوصیات مشهور او اشاره کرده است و بدین وسیله تصاویر بدیعی در شعر خود آفریده است.

در بیت بعد اشاره ای به علم خضر می کند و دیگر این که الیاس محرم خضر است و این دو همدیگر را ملاقات می کنند:

در حریم کعبه ی جان، محرمان الیاس وار علم خضر و چشمه ی ماهی بریان دیده اند

(دیوان خاقانی/ 64)

خضر العلوم کلیم میقات التقی روح البیان خلیل کل بنا

(دیوان خاقانی/ 89)

«گاه روح پر تلاطم او از خضر که به عنوان مرشد و راهنمای گم گشتگان طریق، در آثار فارسی جلوه گر می شود برای رهایی از ظلمات این جهانی مدد می جوید و با اتکا به این پشتوانه ی قوی است که می گوید: