خضر در ادبیات صفحه 152

ص:161

شخص جدای از هم نمی داند، بلکه ذوالقرنین را لقبی برای اسکندر ذکر می کند و دلالیلی هم برای آن می آورد و حتی نام کتابی که مطالب خود را از آن گرفته (الوف ابو معشر بلخی) ذکر می نماید.

در توضیح شخصیت اسکندر اقوال رایج زمان خویش را چنین نقل می کند:

مبین سرسری سوی آن شهریار که هم تیغ زن بود و هم تاجدار

گروهیش خوانند صاحب سریر ولایت ستان بلکه آفاق گیر

گرو هی زدیوان دستور او به حکمت نبشستند منشور او

گروهی ز پاکی و دین پروری پذیرا شدندش به پیغمبری

(کلیات نظامی، شرفنامه 42/933)

گروهی او را پادشاهی جهانگیر و شجاع می دانستند، گروهی او حکیم و گروه سوم پیامبری او را قبول داشتند و نظامی هر سه قول را به ترتیب در داستان خویش آورده و به هم پیوند داده است.

تصویر خضر در شعر سعدی

افصح المتکلمین زبان فارسی که نثرش در حد اعلا و شعرش در اوج شکوفایی و زیبایی شعر غنایی است، درباره ی خضر سخن تازه ای نمی گوید و تصویر جدیدی ارائه نمی دهد، تصویر که در معنای محدود عبارت است از تشبیه و استعاره و مجاز و کنایه، و در شعر سعدی نسبتاً کم و در بعضی غزلها بسیار کم است جایی که سعدی از تصویر استفاده می کند. اغلب تصویرهای عام و شایع به کار می برد و گویی به تداعیهای مأنوس ذهن خوانندگان توجه دارد ولی آنجا که تصویر را در معنای وسیع آن در نظر بگیریم یعنی هر نوع کار برد زبانی که در