خضر در ادبیات صفحه 155

ص:164

ب: خضر در شعر مذهبی و عرفانی

اشاره

جلوه هایی که خضر در شعر مذهبی و عرفانی می یابد از آنجا که دست تأویل در این نوع شعری باز است بسیار متنوع تر از تجلی او در شعر مدحی و عاشقانه است.

اگر شعر مولانا را اوج ادبیات عرفانی بدانیم. نمایندگان برجسته ی این نوع شعر، قبل از مولوی، سنایی و عطارند که به منزله ی چشم و گوش او بودند. پیش ازاین دوناصرخسرو آشناترین چهره شعر مذهبی است. او هم به نوعی مدیحه سراست ولیکن مدیحه هایش هم در خدمت دین و مذهب است.

ناصر خسرو (متوفی 481 ه)

محتوای شعر ناصرخسرو اثبات حقانیت مذهب اسماعیلی و خلفای فاطمی است. اثبات این امر همراه با انتقاد شدید از سلاطین جبّار و فقهای گمراه است. در کنار این مضامین، سخنان حکمت آمیز و تعلیم و هدایت مردم به سوی حق قرار دارد که با اشاره به بعضی زمینه های فلسفی مذهبی اسماعیلیه، و تمثیل و تأویل آیات و احادیث همراه است.

مایه های تلمیح در شعر ناصرخسرو دارای چندان تنوعی نیست هر چند نسبت به شاعران پیش از خود یا معاصر خود مایه های تلمیحی تازه تری را وارد شعر کرده است.(1) در کل دیوان فقط دوبار نام خضر آمده است ولی از آب حیات استفاده بیشتری نموده است:

کاری که نه کار توست مگسال راهی که نه راه توست مسپر

بیهوده مجوی آب حیوان در ظلمت خویش چون سکندر