خضر در ادبیات صفحه 156

ص:165

کان چشمه که خضر یافت آنجا بادیو فرشته نیست همبر

(دیوان ناصر خسرو، 246 /ب 31)

تلمیح او به داستان خضر و اسکندر با نوعی دید دینی و مذهبی همراه است؛ اگر اسکندر به آب حیات نرسید به این دلیل بود که در ظلمت خویش گم شده بود و دیو را به مکان فرشتگان راهی نیست. نه هر کس توان پیمودن این راه را دارد و نه هرکس لایق بهره بردن از چشمه ی خضر است. تنها کسی که از خود رها شده باشد بدان چشمه ی خواهد رسید.

و در شعر دیگر می گوید:

شیعت فاطمیان یافته اند آب حیات خِضِر دور شدستند که هرگز نَمُرند

(دیوان ناصر خسرو، 48/68)

تنها شیعه ی فاطمیان لایق حیات جاویدند زیرا آنها به حقیقت دین که چون آب حیات است دست یافته اند و بدین سبب به جاودانگی رسیده اند.

سنایی (متوفی 535 ه -)

«سنایی در عصری می زیست که هنوز شعر درباری و قصیده ی مدح آمیز صورت غالب شعر فارسی بود به همین سبب سنائی در عین آن که شاعری صوفی و در واقع بنیانگذار شعر تعلیمی صوفیانه بود به مدح گویی نیز می پرداخت. او از یک سوقالب قصیده را علاوه برمدح برای بیان وعظ واندیشه های صوفیانه به کارگرفت وسر مشقی برای شاعرانی چون خاقانی و سعدی و دیگران بجای گذاشت و از سوی دیگر مثنوی را برای تعلیمات معنوی و عرفانی و بیان اندیشه های صوفیانه برگزید و بدین ترتیب شعر را از درون متحول ساخت که این