- مقدمه پژوهشکده 1
- اشاره 9
- اسطوره یا واقعیت 16
- وجود خضر علیه السلام 20
- نبوت خضر علیه السلام 22
- تعبیرهای مختلف از خضر 26
- انسانی آرمانی 26
- خضر نام دیگر انسان کامل است 27
- تاویلهای دیگر از خضر 28
- اشاره 33
- ملاقات علی علیه السلام با خضر علیه السلام در نخلستان کوفه 36
- دیدار خضر از علی علیه السلام در مسجد کوفه 37
- تسلیت خضر علیه السلام به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 38
- ملاقات خضر علیه السلام با امام باقر علیه السلام 39
- ملاقات های خضر با پیامبران و اولیاء پیشین 41
- دیدار با ذوالقرنین و یافتن آب حیات 42
- ذکر تاویلاتی از داستان خضر و موسی 51
- شمس و مولانا (تکرار داستان موسی خضر) 59
- نظر شمس راجع به خضر 60
- نمونه های از دیدار مشایخ صوفیه با خضر 61
- اشاره 61
- ابراهیم ادهم 62
- ابو سعید ابوالخیر 63
- داستانی دیگر از شیخ ابو سعیدابوالخیر 64
- بوالعباس قصاب 65
- محمدبن علی ترمذی 66
- روزبهان بقلی 66
- حمزه ی عقیلی 67
- دیدار شیخ نجم الدین کبری (شیخ ولی تراش) با خضر 67
- حضور در مجلس مولانا 68
- اشاره 68
- خرقه ی ابن عربی 69
- صحبت خضر و مولانا 69
- دیدار شاعران با خضر علیه السلام 70
- حقیقت دیدار خضر 71
- تعالیم خضر 80
- اشاره 85
- اشاره 88
- قدیمی ترین جویندگان جاودانگی 89
- جاودانان دیگر 91
- کیخسرو 94
- اهمیت پیر 95
- اشاره 95
- اطاعت از پیر 96
- علم لدنّی 101
- اشاره 105
- حکمت عمر طولانی خضر علیه السلام 108
- نماز حضرت خضر علیه السلام 113
- خضر در دعا 114
- اشاره 114
- دعای مشلول 115
- دعای ام داوود 115
- دعایی از خضر 116
- اشاره 117
- الف: خضر در مدیحه سرایی 120
- منجیک ترمذی (متوفای 315 ه -) 120
- دقیقی طوسی (متوفای 419 ه -) 121
- عنصری (متوفای 431 ه -.) 122
- منوچهر دامغانی (متوفای 432 ه -.) 123
- اشاره 124
- ب: خضر در شعر حماسی 124
- اولین منبع ادبی سفر خضر و اسکندر 124
- قطران تبریزی (متوفای 465 ه -) 128
- مسعود سعد سلمان (متوفای 515 ه -) 129
- انوری (متوفای 582 ه -) 130
- خاقانی (متوفای 595 ه -) 131
- عیادت خضر از خاقانی 134
- تفقد خضر علیه السلام از خاقانی 136
- اما خضر خاتم خاقانی را به او باز پس می دهد و علاوه بران انگشتری، خاتم دیگری به او می بخشد. 137
- نظامی، خضر و اسکندر 146
- وجه تسمیه ی اسکندر به ذوالقرنین 149
- تصویر خضر در شعر سعدی 152
- ناصر خسرو (متوفی 481 ه) 155
- اشاره 155
- سنایی (متوفی 535 ه -) 156
- عطار (متوفی 618 ه -) 158
- بی خدا آب حیات آتش بود 160
- برداشتهای عرفانی از آب حیات 163
- مولانا و آب حیات 166
- خضر و موسی در شعر مولانا 170
- تعبیر عرفانی مولانا از اسکندر ذوالقرنین 175
- مَثَل آب حیات و تاریکی 177
- تجلّی خضر در شعر حافظ 178
- جامی (متوفای 898 ه -) 183
- خصوصیات شناخته شده خضر در ادبیات 185
- اشاره 189
ص:25
1- (1) (اخبار ایران از الکامل)، ص 22.
2- (2) فرهنگ تلمیحات، وازه ی حقیقت.
3- (3) تبصره العوام فی معرفه الانام، ص 15.
4- (4) فرهنگ دانشگر، ص 215.
5- (5) المنجد الاعلام، ص 103.
6- (6) تفسیر ابوالفتح رازی، ص 358.
اما در روایات اهل بیت علیهم السلام نام او «تالیا» معرفی شده است. از جمله در روایتی طولانی است که مردی از اهل شام در مسجد کوفه، خدمت حضرت علی علیه السلام شرفیاب می شود و سوالهایی می پرسد، از جمله نام شش نفر از پیامبران را می پرسد که به دو اسم معروفند. و حضرت می فرماید: «یوشع بن نون» همان «ذوالکفل» و «یعقوب، اسرائیل» و «خضر، تالیا» و «یونس، ذوالنون» و «عیسی، مسیح» و محمد صلی الله علیه و آله و سلم، احمد» نام برده شده اند.
اما نسبت او بر اساس روایت محمد بن عماره از امام صادق علیه السلام چنین است: او «تالیا بن ملکان، بن عابر، بن ارفخشد، بن سام، بن نوح.» است. بنابراین آنچه که در روایات اسلامی از نام خضر مشهور است همان «تالیا» است. تلفظ دقیق آن، خِضِر بوده که در زبان فارسی خضر (به کسر خا و سکون ضا) به کار می رود و این به دلیل سهولت تلفظ است.
اسطوره یا واقعیت
یکی از سؤالهایی که در شناخت شخصیت متعالی خضر علیه السلام مطرح می شود این است: ایا وقایعی که در رابطه با او نقل شده؛ مانند داستان خضر و موسی و خضر و ذوالقرنین و داستان دستیابی به آب حیات، داستانهایی نماد گونه و رمزی و اسطوره و تمثیل اند یا این که ریشه در یک حقیقت تاریخی دارند؟
بر خلاف حضرت موسی علیه السلام و ذوالقرنین که پیش از اسلام هم شناخته شده اند. موسی به عنوان پیامبر صاحب رسالت یهود معروف بوده و «ذوالقرنین شخصیتی است که در اشعار عرب قبل از اسلام از او به عنوان ملکی بزرگ نام برده شد و عدالت این پادشاه را عرب از مفاخر خود می دانست.»(1) در هیچ کدام از منابع تاریخی و دینی پیش از اسلام نامی از خضر علیه السلام نیست(2).