خضر در ادبیات صفحه 165

ص:174

1- (1) آنندراج، آب.
2- (2) فرهنگ معارف اسلامی سجادی، ج 1 - ص 4.
3- (3) همان، ج 1-2. و کشاف اصطلاحات، ص 115.

محبوب را آب حیوان خوانند، بلی که آب حیوان است بلکه حیات آب حیوان هم از اوست، اما حیوان، چه داند قدر آب حیوان و در این باب هم سلمان گوید:

نشان آب حیوان کز دهان خضر می جستم دهانت می دهد اینک به زیر لب نشان مارا(1)

(دیوان سلمان ساوجی/ 253)

«نیز وجود مطلق و تعین اوّل را آب حیات گویند و بر مجلای تجلّیات الوهیت حق هم اطلاق نمایند.

ما آب روانیم و تو دریای حیاتی جویای توایم از همه سو رو به تو داریم»

و لاهیجی در شرح این بیت از گلشن راز:

سیاهی گر بدانی نور ذات است به تاریکی درون آب حیات است

(گلشن راز، 123)

ظلمت و آب حیات را چنین تفسیر می کند:

سیاهی و تاریکی به یک معنی است؛ یعنی سیاهی که در مراتب مشاهدات ارباب کشف و شهود در دیده بصیرت سالک می اید، نور ذات مطلق است که از غایت نزدیکی، تاریکی در بصر بصیرت او پیدا آمده و در درون آن تاریکی، نور ذات که مقتضی فناست. آب حیات، بقاءبالله که موجب حیات سرمدی است، پنهان است.

می تواند که مراد به سیاهی کثرات و تعینات باشد؛ زیرا که کثرات به حسب ذات خود ظلمت و عدمند و وجود کثرات که می نماید تجلی ذات حق است به اسم «النور» که به صور جمیع اشیاء ظاهر گشته و خود را به رنگ عالم به خود نموده است.