خضر در ادبیات صفحه 28

ص:37

مقام مرشدی و برخورداری از علم لدنّی سبب شد که عرفا در خضر سیمای پیر و انسان کامل را ببینند که راهنمای سالکان طریقت است. اوست که نفوس مرده در گور تن را با شراب معارف قدسی و علم لدنّی، زندگی جاوید می بخشد و جوهر الهی سالکان طریق را تحقّق می بخشد(1).

به اعتقاد صوفیه انسان با توفیق و کشش حق و کوشش و مجاهده ی خویش قادر است که اصل شر را - که از عالم خلق است - به فنا برساند و اصل الهی خود را در همین عالم خاکی تحقّق بخشد. اعتقاد به تحقّق اصل الهی انسان بعد از فنای خود و بقا در حق، برای صوفیه، تصور مرد کامل را پیش آورده است. این تصور - که از یک سو در مذهب تشیع به قبول امامت و از سوی دیگر در تصوف به قبول نظریه ی ولایت منجر شد - وجود مردی خدا گونه را که دارای قدرت و دانش بی پایان است بر روی کره ی خاکی مورد تصدیق قرار می دهد.

اگر تحقّق این وجود الهی در همین حیات خاکی میسر است. پس منطقی است اگر بگوییم که چون انسان کامل وجود خود را تحقق بخشد سر منشاء قدرت و علم بی کران می شود. چون جز خدا هیچ وجودی نیست. پس انسان کامل تا آنجا که در وجود است به دشواری از خدا تمیز دادنی است. قلب او عرش خدا، عقل او قلم تقدیر و جانش لوح محفوظ است. چنین نظریاتی درباره ی انسان کامل از زمان حلاّج و با یزید رواج یافت. و کم کم جایگاه خویش را در دوره های بعد مستحکم تر نمود.(2)

تاویلهای دیگر از خضر

عرفا از خضر تعبیرها و تأویلهای گوناگون داشته اند که هیچ کدام از این ها تناقض با تعبیر «انسان کامل» ندارد. در ادبیات عرفانی، خضر راهبری رازدار است