خضر در ادبیات صفحه 29

ص:38

و در عرفان نظری خضر مظهر اسم باطن خداوند است. هر کدام از اولیاء و انبیا مظهر تام یکی از اسماء الهی هستند و حتی اگر تمامی اسماءالهی در ایشان تجلّی کند باز هم تجلّی یک اسم بیشتر است. موسی را هم تجلّی اسم «الظاهر» خداوند دانسته اند:

«بدان که چون تصوّرات مثالی نتایج صورتهای حسی ظاهرند، تربیت موسی علیه السلام نخست به دست شعیب علیه السلام صورت گرفت. از این روی بود که غالب [چیره] بر حال موسی علیه السلام و معجزاتش، احکام اسم «الظاهر» بود و چون حق تعالی اراده ی تکمیل او را داشت - زیرا برای خودش ساخته بود (او را برای خود برگزیده بود) - لذا او را به نزد حضرت خضر علیه السلام که مظهر اسم «الباطن» و صورت وجه قلبی که بعد از حق تعالی - بدون واسطه - بود، فرستاد فرمود:

وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً1

خضر یعنی بسط

«برخی از عرفا عقیده دارند که خضر عبارت از بسط و گسترش است که قوای مزاجیه و قوای روحانیه ی او به طرف عالم شهادت و عالم غیب گسترده شده است»(1).

برخی نیز می گویند: خضر همان طباع تام و معشوق است و مظهری از نفس عاقله ی انسانی که در داستانهای رمزی بدان اشاره شده: حدیث «رایت ربّی فی احسن صوره» و حدیث «من عرف نفسه فقد عرف ربه» هم از یک طرف پشتوانه و شاهد ظهور این صورت آسمانی در جلوه ی شاهد و معشوق عارفان سالک است و هم از طرف دیگر نشان می دهد که این چهره ی آسمانی در هر جلوه ای، ربِ ّ شخصی صاحب تجربه است. دیدارهای ابن عربی با خضر نیز جلوه ی دیگری از