خضر در ادبیات صفحه 52

ص:61

زنبیل: فهم و استعداد و قابلیت و اعتقاد؛

بحر: باطن و مجمع البحرین: همان حضرت جمع الجمع است.

حوت علم و معرفت بالوسائط و اسباب را که خود قوّت و قوت ایشان بود در زنبیل فهم و اعتقاد و قابلیت و استعداد خود نهاده، متوجه بحر باطن و مجمع البحرین حضرت جمع الجمع شدند.

صخره: ثبات و قدرت و تمکین؛

عین الحیات: حق الیقین که نزدیک آن صخره است.

خضر: روح مجرد؛

بحر: امکان؛

سفینه: اخلاق وآداب ایمانی، ملک مساکین قوا و اعضا؛

متاع: اعمال صالح و احوال و معاملات؛

بَرّ: ظاهر؛

غلام: نفس امّاره؛

ملک ظالم غاصب: عجب؛

دیوار: مزاج؛

دو یتیم: نفس حیوانی و نفس نباتی؛ و پدر دو یتیم نفس انسانی است(1).

2 - قبل از فرغانی، عین القضاه که از بزرگترین مشایخ قرن ششم است، در جای جای تمهیدات، اشاراتی مناسب مقام خویش به داستان خضر و موسی می کند و چون دیگر بزرگان رابطه ی این دو را و سفری که فرجام آن فراق دردناک موسی از خضر است، درسی و عبرتی برای سالکان طریق می داند. او در رمز گشایی از اتفاقات این سفر، تمثیل و تاویل خاص خود را دارد و می گوید: