خضر در ادبیات صفحه 97

ص:106

1- (1) سیر تکاملی و اصول مسائل عرفان و تصوف، ص 1389.
2- (2) آداب المریدان سهروردی، ص 88.
3- (3) تهمیدات، ص 359.
4- (4) الهی نامه، ص 29.

مختص آداب مرید و مراد است، در مصباح الهدایه که بسیار تحت تأثیر عوارف المعارف است. عزّ الدین محمود کاشانی در آداب مربوط به مرید و مراد بحث مفصلی را مطرح می کند که مهمترین آنها را متذکر می شویم:

اول این که؛ مرید، اعتقاد به تفرّد شیخ داشته باشد به این معنا که او را از همگان برترداند. دوم این که؛ تسلیم تصرفات او باشد. سوم؛ رعایت رضا و کراهیت خاطر شیخ و رجوع به علم شیخ در تشخیص حق و باطل.

«ادب چهارم؛ ترک اعتراض است. باید که به هیچ وجه ظاهراً و باطناً درخود مجال اعتراض بر تصرفات شیخ ندهد و هر گاه که بر وی چیزی از احوال شیخ مشکل اید و وجه صحّت آن بر او مکشوف نگرد، قصه ی موسی و خضر علیهما السلام یاد کند که موسی علیه السلام با وجود نبوت و وفور علم و شعف بر ملازمت خضر علیه السلام چگونه بر بعضی از تصاریف او انکار نمود و بعد از کشف اسرار و بیان حکمت آن از انکار به اقراربازگشت»(1).

به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید که سالک بی خبر نبود ز راه و رسم منزل ها

(حافظ) در آداب مرید با شیخ، یکی از مهمترین ادب ها، اطاعت از پیر و ترک اعتراض است و بزرگان تصوف در اهمیت تبعیت بی چون و چرا از مرشد و مراد، معمولاً داستان خضر و موسی و عاقبت موسی را به مریدان و سالکان طریق، گوشزد کرده اند. اساس قسمتی عمده از استدلالات عرفا و صوفیه در انتخاب طریق سلوک و تعلیم و تربیت و آداب مخصوص ایشان در پیر و پیروی، یا شیخی و مریدی مبتنی بر همین داستان است. و این داستان تمثیلی است برای اطاعت از پیرو و عدم اعتراض به وی.