تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی علیه السلام صفحه 172

ص:189

گیاه یا درخت را پس انداز کرده بکاریم، منشاء گیاهی مثل خودش می شود. دسته سوم: که به آنها موجودات زنده یا حیوانات گفته می شود، نیز این سه کار: یعنی تغذیه، تنمیه، تولید مثل را انجام می دهند. اما به طریقی دیگر علاوه بر آن دارای خاصیت دیگری هم هستند. و آن: درک است. اگر یک نوک سوزن به یک پشه فروکنی درک می کند، که این را اسمش را زنده بودن (به عربی حیات) می گذارند موجودات به این شکل حی و زنده هستند: پشه، انسان، فیل، موش همه این ها حیوان هستند. اما انسان حیوانی است که می تواند فکر هم بکند و نفس ناطقه دارد، یا قوه ی سخن گفتن. ما طلبه ها می گوییم:

«الانسان حیوان ناطق» انسان حیوان ناطق است، ما به ذات اشیاء تا حدّی پی می بریم زیرا عقل ما به وجود آنها احاطه پیدا می کند ولی به وجود حق این چنین نیست. عقل ما چون مخلوق خداوند است، بنابراین به ذات او احاطه ندارد. لذا پی بردن به کنه ذات او محال است و این یکی از مشکلات بزرگ انبیاء علیهم السلام در پاسخ به مردم در مورد ذات حق تعالی است. باید جوری به مردم بگویند: تو نمی توان ذات حق را بفهمی که بدشان هم نیاید ذات حق چیست. سئوال از ذات خداوند سئوال درستی نیست و جواب هم ندارد و بعضی وقت ها در جواب یک سئوال می گوییم پیرت می داند یا مرشدت می داند. اما این سئوالی است که حتی پیرت هم نمی داند کنه ذات حق به عقل در نمی آید. البته ما به مقام عرفان کار نداریم. این از ناحیه هر کس باشد چه فرعونِ با غرض، چه یک انسان بی غرض، جواب ندارد، و انسان در محذور می افتد که چه پاسخ دهد تا طرف قانع شود، مخصوصاً اگر مثل فرعون لجباز هم باشد. لذا وقتی سئوال می کند: (وَ ما رَبُّ الْعالَمِینَ)1 چیست پروردگار جهانیان چون حضرت موسی نمی تواند پاسخ گوید، به اثر ذات حق و صفات او اشاره می کند: