تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی علیه السلام صفحه 373

ص:390

بیاوریم، این عفو نیست و بسا آن حلم اولیه هم حلم نباشد و یک شیطنت مخصوصی بوده است و به قول فضلاء این از یک طرف آدم دنده پهنی بوده که ابتداء عکس العمل نشان نداده و سیاست باز هم بوده تا خود را حلیم نشان دهد و بعد انتقام بگیرد. می گویند در عفو لذتی است که در انتقام نیست. آدم از انتقام کشیدن لذت می برد، اما این لذتی است که حیوانات می برند. اما انسان هم بعد حیوانی دارد و هم بُعد انسانی. شاعر می گوید:

خوی الهی و حیوانی انسان

آدمی زاده طرفه معجونی است

انسان هم رگ فرشته ای و الهی دارد و هم خوی و خصلت حیوانی. اگر بُعد حیوانی خود را تقویت کند از حیوانات بدتر و پست تر می شود و اگر انسانیت را پیشه خود ساخت از فرشته ها هم بالاتر می شود. پس اگر کسی نسبت به ما بدی روا داشت و ما هم مسلط بودیم و انتقام گرفتیم، شاید مانند حیوانات لذت هم ببریم ولی اگر گذشت کردیم و گفتیم اگر او بدی کرده چرا ما بدی کنیم، در اینجا لذتی خواهیم برد که با لذت قبلی خیلی تفاوت دارد، چون حیوانات از کرده خود پشیمان نمی شوند. ولی خداوند به انسان عقل و وجدان داده است. لذا بعد از انتقام معمولا پشیمان می شود. اما انتقامی که در این آیات به خدا نسبت داده شده که می گوید: از فرعون و فرعونیان انتقام گرفتیم، آن تعابیر و تفاسیری که راجع به انتقام در مورد بشر گفته شد نسبت به خدا معنا ندارد، این جور نیست که گناهان و