تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی علیه السلام صفحه 40

ص:57

انسان ها با دشمنان وطن خود مبارزه کنند و این قوه در سایر حیوانات هم وجود دارد. اما همان طورکه در علم اخلاق گفته شده قوای غضب و شهوت گاهی دچار انحراف می شوند. این دو قوه در انسان بی حد و بی نهایت است، اگر این قوا به جوش آیند و تحریک شوند و انسان وسیله هم داشته باشد چه بسا دنیایی را به آتش خواهد کشید این قوا را حیوان هم دارد ولی غیر از این ها یک قوّه ی ربانی الهیه هم در انسان هست که به قول ما طلبه ها بالقوه است یعنی استعدادش در انسان هست. انسان استعداد این را دارد که حق را بفهمد. ولی حیوانات این استعداد را ندارند. گرگ قوه غضبیه و شهوت دارد ولی نمی شود که از گرگ بودن خود توبه کند (تا هست گرگ است اگر نخواهد گرگ باشد باید نباشد) همان مثل معروف «توبه گرگ مرگ است» که در عرفیات آمده که یک گرگ را پیش قاضی بردند تا قسم بخورد دیگر گوسفندان را پاره نکند، همان لحظه که قاضی مشغول فراهم کردن مقدمات قسم بود گله گوسفندی عبور می کرد و گرگ آنها را دید و گفت زود مرا قسم بدهید و رهایم کنید که گوسفندان رفتند. غرض این که در حیوانات استعداد فهمیدن حق و یا حسی که بتوانند روی سایر قوا قضاوت کنند وجود ندارد. اما در انسان چنین حسی وجود دارد، غضب یا شهوتِ انسان باعث می شود کاری را انجام دهد ولی به محض فروکش کردن هوس این حس می گوید: عجب!!

«استغفر الله، لا اله الا الله» بخاطر وجود این حالت در انسان است که انسان توبه می کند. این حس درونی مانند یک قاضی عادلی است که حق را به انسان می گوید و اهل رشوه و رودربایستی هم نیست.