تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی علیه السلام صفحه 59

ص:76

را کار نداریم بلکه افراد به اعتبار زیر پوشش آن دین و آن عقیده مورد نظر هستند، یعنی: این مرام به تدریج غلبه می کند و منافاتی هم با برپایی دولت حقه بطور ناگهانی ندارد و نیز این غلبه به اعتبار اشخاص نیست بلکه به اعتبار جامعه ی زیر پوشش آن مرام حق است.

خداوند دلها را آماده پذیرش حق می کند

مطلب دیگر این که سِرّ غلبه چیست؟ گفتیم که بزرگان می گویند: ترتیب کار خداوند این است که دل ها را آماده برای پذیرش حق کرده است این مطلب را خوب دقّت کنید که گفته شد انسان با حیوانات یک سری قوای مشترک دارد مانند: قوّه شهوت و غضب، بواسطه قوّه ی شهوت است که نسل انسان باقی می ماند و اگر این قوّه نبود اصل وجود انسان در خطر بود چه در اثر شهوتِ خوردن و آشامیدن که بواسطه ذائقه مزه و طعم غداها را می فهمیم و به آن میل پیدا می کنیم و شیرینی و دارو برایمان تفاوت دارد و نیز قوّه غضب که ما را وادار می کند که در مقابل تمام چیزهایی که وجودمان را تهدید می کند و خطرناک است از خود دفاع کنیم. مثلاً درب خانه هایمان را می بندیم تا دزد اموالمان را نبرد و این قوا بین انسان و حیوان مشترک است، منتهی در انسان بی نهایت است و اگر منحرف شود و از مسیر طبیعی و اصلی خود خارج گردد انسان را به بی راهه می کشاند.

وجدان (نفس لوامه) شعبه ای از روح

علاوه بر این قوای مشترک انسان دارای یک قوّه مخصوص به خود نیز هست که سبب می شود هرگاه قوّه غضب یا شهوت، انسان را به مسیر خلاف کشاند نادم