بازگشت به نهج البلاغه صفحه 11

یا یک حق متقابل است ؟ از جمله اساسی ترین و پر معناترین و پر نتیجه ترین مباحث حکومت در نهج البلاغه ، همین مسأله است .

مردم و حکومت

مسأله هفتم ، مسأله مردم در حکومت است . باید ببینیم که در فرهنگ نهج البلاغه ،

مردم در برابر حکومت چه کاره اند ؟ تعیین کننده اند ؟ آغازگراند ؟ اختیاردار تامّ اند ؟ هیچ کاره اند ؟ چه هستند ؟ اینها ظریفترین مسائلی است که در نهج البلاغه عنوان شده است .

فرهنگهایی که امروزه بر ذهنیّت مردم در بخشها و تقسیم بندیهای مختلف سیاسی حاکم است ، هیچکدام منطبق با فرهنگ نهج البلاغه نیست .

نحوه برخورد با مردم

مسأله هشتم که از لحاظ اصولی یک مسأله ثانوی ، اما از لحاظ عملی مسأله بسیار پرشور و پر اهمیتی است ، نحوه برخورد دستگاه اداری با مردم است . اجزاء و اعضای حکومتی چگونه باید با مردم برخورد کنند ؟ آیا طلبکار از مردمند ؟ آیا بدهکار به مردمند ؟ اخلاق دستگاه حکومت با مردم چگونه است ؟

رفتار حاکم با خود

مسأله نهم که باز از آن مسائل بسیار جالب است ، رفتار حاکم نسبت به خویشتن است . آیا برای رفتار حاکم در جامعه ، محدودیتی وجود دارد ؟ آیا می توان به حسن رفتار او با مردم بسنده کرد ؟ یا نه ، ما ورای نحوه ارتباط حاکم با مردم ، چیز دیگری وجود دارد که آن ، نحوه ارتباط حاکم با خود است ؟ زندگی شخصی حاکم چگونه باید بگذرد و نهج البلاغه در این مورد چه نظری دارد ؟

شرایط حاکم