بازگشت به نهج البلاغه صفحه 26

فخر الجاهلیّه ، فانّه ملاقح الشّنآن ، و منافخ الشّیطان الّتی خدع بها الأمم الماضیه ، و القرون الخالیه ، حتّی أعنقوا فی حنادس جهالته و مهاوی ضلالته ،

ذللا عن سیاقه ، سلسا فی قیاده . . . الا فالحذر الحذر من طاعه ساداتکم و کبرائکم الّذین تکبّروا عن حسبهم و ترفّعوا فوق نسبهم » . 6 این هشدار امیر المؤمنین « علیه السلام » است ، افراد جامعه را از دو چیز به شدت پرهیز می دهد : یکی از تکبر و کبر ورزیدن و خود را برتر از دیگران دانستن . دوم از قبول این تصور غلط از دیگران ، یعنی نه خودتان خود را از دیگری بالاتر بدانید نه این تصور غلط را اگر دیگری داشت شما قبول کنید . اینها ضامن اجرای اخلاق اسلامی بین مردم و بین مسؤولان در جامعه اسلامی است . امیر المؤمنین « علیه السلام » تأکید می فرماید که هرگز از دیگران ترفع و تکبر قبول نکنید و حضرت امیر المؤمنین « علیه السلام » نه خودش کبر می ورزید و نه از کسی کبر و خیلاء را قبول می کرد .

خوب این هم حاکی از این است که آن روز این بیماری و در واقع هر دو بیماری وجود داشته است ، برای این که مسلم بشود ، بروید تاریخ را نگاه کنید ، آنها که به تاریخ آن دوره آشنایند می دانند که سهمگین ترین بیماری مردم آن روز همین دو چیز بوده :

عده ای خودشان را بالاتر از دیگران می دانستند ، قریش از غیر قریش ، وابستگان به فلان قبیله عربی از وابستگان به فلان قبیله دیگر . و متأسفانه

این بیماری و این که کسانی خود را برتر از جمعی دیگر بدانند بعد از پیغمبر « صلی اللّه علیه و آله و سلم » خیلی زود پیدا شد ، و نتیجه این حال همان بود که امیر المؤمنین « علیه السلام » فرمود : « فانه ملاقح الشّنآن . . . » ( محل ولادت و رویش اختلاف و جدایی است ) وقتی کسی خودش را بالاتر از دیگری دانست ، قشری خودش را از قشر دیگر بالاتر دانست ، آن روز اول اختلاف است ، اول جدایی است ، وقتی به این نکات در سخنان امیر المؤمنین « علیه السلام » توجه کنید می بینید تمام خصوصیات را ذکر کرده است .

نفی کبرپذیری

دومی بیماری کبرپذیری بود ، یعنی گروه محکوم قبول کنند که محکومند و باید محکوم باشند ، حالا بروید شما به تاریخ آن وقت مراجعه کنید . آن قدر نشانه های ظلم پذیری ، کبرپذیری و رجحان پذیری در زندگی آن مردم ، می بینید که واقعا تأسف می خورید . آن عده مردمی که سری بلند می کردند و نمی پذیرفتند ، همیشه مورد تهاجم بودند ، و همیشه یکی از خصوصیات مردم عراق همین بود . البته کوفیها را از قدیم نقل می کردند که بی وفایی کرده اند و این خصلتی است که از چیزهای بسیاری ناشی می شود . اما مردم عراق آن روز ، مردم بلند طبعی بودند و حکام شام را قبول نمی کردند .

من گمان می کنم یکی از علل این مسأله حضور امیر المؤمنین « علیه السلام » در میان آنها بود ، و در برهه ای از زمان این خلق اسلامی را از امیر المؤمنین « علیه

السلام » آموخته بودند .

به هر حال مشاهده می کنیم که در طول حکومت تقریبا ششصد ساله بنی امیه و بنی عباس ، اساسی ترین ضربت گاه و نقطه ضعف و آسیب پذیری جامعه اسلامی همین بوده ، و از اینجا فساد وارد شده است . لذا دستورات امیر المؤمنین « علیه السلام » در موارد بسیاری راجع به مخالفت با مسأله تبعیض پذیری یعنی همان کبرپذیری است ، این مضمونی است که امیر المؤمنین « علیه السلام » در نهج البلاغه به آن بسیار توجه دارد .