حاکمیت و حکمرانی در نهج البلاغه صفحه 65

مورد سؤال دو خصیصه انسانی است. بشر همواره از ستم گریزان بوده است و همواره احسان و نیکی کسی را که بدون چشمداشت پاداش انجام دهد، پاس داشته است. پاسخ به پرسش بالا خیلی آسان به نظر می رسد، جود و بخشندگی از عدالت بالاتر است؛ زیرا عدالت، رعایت حقوق دیگران و تجاوز نکردن به حدود و حقوق آنهاست؛ اما جود این است که آدمی برای کمک به دیگری از حقوق مسلم خود بگذرد. انسان عدالت محور، نه تنها به حقوق دیگران تجاوز نمی کند، بلکه تلاش می کند تا از حقوق دیگران دفاع کند و در برابر تجاوز و متجاوران به حقوق دیگران بایستد؛ اما بخشنده با فداکاری از حق مسلم خود می گذرد، پس جود بالاتر از عدالت است.

اگر واقع بینانه بنگریم و تنها با معیارهای اخلاقی و فردی بسنجیم، بخشش بیش از عدالت نشانه کمال نفس و بلندی روح انسان است؛ امام علی(علیه السلام) به دو دلیل زیر عدل را بالاتر از جود و بخشش می داند:

1.

«الْعَدْلُ یَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا وَالْجُودُ یُخْرِجُهَا مِنْ جِهَتِهَا». (1)

عدل، جریان ها را در مجرای طبیعی خود قرار می دهد؛ اما جود، جریان ها را از مجرای طبیعی آن خارج می سازد.

استاد مطهری در توضیح این عبارت می نویسد:

«مفهوم عدالت این است که استحقاق های طبیعی و واقعی در نظر گرفته شود و به هر کس مطابق آن چه بر حسب کار و استعداد لیاقت دارد، داده شود. در این صورت اجتماع حکم ماشینی را پیدا می کند که هر جزء آن در جای خودش قرار گرفته است؛ اما درست است که جود از نظر شخص جود کننده که ما یملک