حاکمیت و حکمرانی در نهج البلاغه صفحه 89

از دیدگاه پیشوای آزادگان، آزادی حق ذاتی همه انسان هاست و این حق را کسی نداده است تا بتواند چارچوب برای آن تعیین کند یا آن را زیر پا گذارد.

جُرج جرداق در این باره می نویسد:

اگر انسان کلمه آزادی را در آن دوره ارزیابی کند، مدلول و مفهوم وسیع و عمومی آن را جز در راه و روش امام علی(علیه السلام) نخواهد یافت. (1)

به تعبیر علامه طباطبایی مفهوم آزادی از دیدگاه امام علی(علیه السلام) چنان عمیق است که انسان را مختار می بیند تا خود سرنوشت خویش را تعیین کند و سعادت و شقاوت را برای خود رقم زند و خدای رحمان، راه سعادت و شقاوت را به انسان نشان داده و او را در انتخاب و پیمودن آن آزاد گذاشته است تا خود، خویش را انتخاب و به هر چیزی که می خواهد، توصیف شود و در این امر اکراه و اجباری نیست.

آزادی فلسفی

مقصود از آزادی فلسفی، آزادی انسان در انتخاب راه است. از دیدگاه اسلام، انسان در انتخاب راه خویش آزاد است؛ اما نه آن آزادی که طرفداران اندیشه تفویض می گویند؛ چرا که به همان میزان که «جبر» محکوم است «تفویض» نیز نادرست است. منطق پیروان مکتب اهل بیت(علیهم السلام) منطق همان بزرگواران است که فرمودند: «

لاجَبْرَ وَلَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ؛ (2)نه جبر است و نه تفویض، بلکه چیزی است بین این دو».

هنگامی که امام علی(علیه السلام) از صفین برمی گشت، پیرمردی از آن حضرت پرسید:

«قَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! أَخْبِرْنَا عَنْ مَسِیرِنَا إِلَی أَهْلِ الشَّامِ أَ بِقَضَاءٍ مِنَ اللَّهِ وَ