حاکمیت و حکمرانی در نهج البلاغه صفحه 92

تکوینی اجباری پنداشته و ازاین رو، آن را مخالف با مسئله اجر و پاداش که وابسته به اختیار است، دانسته، ولی چون سخن از افعال و اعمال اختیاری بوده است، امام علی(علیه السلام) آن را به قضا و قدر تشریعی تفسیر فرمود که ما هیچ گامی از روی هوس و یا اجبار و اکراه برنداشتیم، بلکه همه به فرمان خدا و بر اساس برنامه او بود.

در منابع اسلامی به ویژه قرآن و نهج البلاغه، مطالب زیادی وجود دارد که انسان را در برابر اعمال خود مسئول می داند و مسئله آزادی اراده و بهره گیری از تلاش، کوشش، سعی و جهاد را زیربنای موفقیت انسان در رسیدن به هدف ها معرفی کرده است. نام این آزادی، آزادی فلسفی است. (1)

آزادی عرفانی یا معنوی

نوع دیگر از آزادی، آزادی عرفانی به معنای زهد و وارستگی و بریدن از همه وابستگی های دنیایی است. به تعبیر خواجه حافظ شیرازی:

بیا که قصر أمل سخت سست بنیاد است

تفاوت مکتب آسمانی انبیاء(علیهم السلام) و مکتب بشری در این است که پیامبران