حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 111

دساها(1).

«سوگند به نفس و به آن (حکمت عظمای الهی) که آن را آفریده و تنظیم نموده، و سپس (استعداد فهم فجور (انحراف) و تقوی در آن نهاده است، رستگار شد کسی که آن نفس را تزکیه نمود

و پست و ساقط شد کسی که آن را آلوده ساخت» در موردی دیگر از قرآن مجید چنین آمده است: و ما ابری نفسی ان النفس لاماره بالسوء الا ما رحم ربی(2).

«من نفس خود را تبرئه نمی کنم، زیرا نفس فرمانده سرسختی برای بدیها است، مگر پروردگارم رحم نماید» و احادیثی فراوان در بیان این مسئله آمده است از آنجمله: ان الله خلق الملائکه و رکب فیهم العقل و خلق البهائم و رکب فیها الشهوه و خلق بنی آدم و رکب فیهم العقل و الشهوه، فمن غلب عقله علی شهوته فهو اعلی من الملائکه، و من غلب شهوته علی عقله فهو ادنی من البهائم.

ترجمه ی این حدیث با مقداری تاویل و تفسیر به قرار زیر است:

در حدیث آمد که یزدان مجید

خلق عالم را سه گونه آفرید

یک گره را جمله عقل و علم وجود

آن فرشته است و نداند جز سجود

نیست اندر عنصرش حرص و هوا

نور مطلق زنده از عشق خدا

یک گروه دیگر از دانش تهی

همچو حیوان از علف در فربهی

او نبیند جز که اصطبل و علف

از شقاوت غافلست و از شرف

این سوم هست آدمیزاد و بشر

از فرشته نیمی و نیمی ز خر

نیم خر خود مایل سفلی بود

نیم دیگر مایل علوی شود

تا کدامین غالب آید در نبرد

زین دو گانه تا کدامین برد نرد

عقل اگر غالب شود پس شد فزون

از ملائک زین بشر در آزمون

شهوت ار غالب شود بس کمتر است

از بهایم این بشر زانک ابتر است

آن دو قوم آلوده از جنگ و حراب

وین بشر با دو مخالف در عذاب

وین بشر هم ز امتحان قسمت شدند

آدمی شکلند و سه امت شدند

یک گره مستغرق مطلق شده

همچو عیسی با ملک

ملحق شده

نقش آدم لیک معنی جبرئیل

رسته از خشم و هوا و قال و قیل

از ریاضت رسته وز زهد و جهاد

گوئیا کز آدمی او خود نزاد

قسم دیگر با خران ملحق شدند

خشم محض و شهوت مطلق شدند

وصف جبریلی در ایشان بود و رفت

تنگ بود آن خانه و آن وصف زفت