حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 115

خیلی سنگین تمام می شود، از طرف کسانیست که چشم از دیدن آن پنجاه درد بی درمان(4) که گلوی بشریت را در حال پریدن به کهکشانها و فرورفتن در اعماق اقیانوسها و در حال پرستش پول محکم می فشارد فروبسته، پاسخی جز باز کردن چشم و دیدن همان دردها ندارد.

*****

(1) تاریخ فلسفه ی سیاسی آقای بهاءالدین پازارگاد ج 1 ص 139.
(2) ماجراهای اندیشه ها- آلفرد نورث وایتهد ص 31 از متن انگلیسی.
(3) مراجعه شود به قسمت یکم بحث پنجم- پنجاه درد بی درمان به عنوان نمونه ای از نتائج ناتوانی سیاستها و سیاستمداران معمولی از مدیریت حیات معقول انسان ها و کوتاه آمدن مردم جامعه از تکاپو در مسیر فرهنگهای سازنده، در قسمت یکم بحث پنجم مطرح شده است.
(4) این دردها در قسمت یکم بحث پنجم مطرح شده است.

تقوای منشهای اجتماعی دیگر و ملازمه آن با تقوای سیاسی زمامدار

منش عبارتست از استعداد به فعلیت رسیده در امری از امور حیات که به صورت ملکه (عادت مستحکم) درآمده و توانائی توجیه من انسانی را دارا می باشد، مانند منش مدیریت منش نظامی، منش هنری و غیرذلک، هر جامعه ای به عدد نهادهائی که دارد، خواه آن نهادها دولتی باشد یا غیردولتی، متصدیانی را لازم دارد که آن نهادها را اداره می نمایند، و مقصود، از نهاد در این مورد، اعم است از اینکه مجموعه ای متشکل از اعضائی معین با درجات و مقامهائی گوناگون بوده باشد، یا در آن جامعه به عنوان موضوعی اجتماعی مطرح گردد، مانند نویسندگی، ممکن است نویسندگی در یک جامعه به عنوان یک نهاد رسمی متشکل از اعضائی معین و دارای اساسنامه و برنامه ای مشخص نباشد، ولی نویسندگی یک ضرورت اجتماعی است که برای منتقل ساختن معانی از فرد به اجتماع و از فرد به حکومت و اجتماع و از اجتماع به افراد و حکومتها تحقق پیدا می کند، لذا نمی توان گفت: منشهای موجود در یک جامعه منحصر در منشهای اداره کنندگان نهادهای رسمی آن جامعه می باشد، مانند منش قضائی، منش بازرگانی و غیرذلک.

در مباحث گذشته اشاره کردیم که اگر زمامداران و سیاستمداران یک جامعه از تقوای سیاسی که از یک جهت لازمه ی تقوای شخصی (صیانت تکاملی ذات) است برخوردار باشند، قطعا جامعه را به طوری تنظیم می نمایند که قابل پروردن منشهای باتقوا برای همه ی نهادها بوده باشد.

ما در همین فرمان مبارک دستورات شدید امیرالمومنین علیه السلام را به مالک درباره ی داشتن تقوای سیاسی و آماده کردن جامعه برای پروراندن منشهای باتقوی، با

کمال صراحت می بینیم، یعنی به اضافه ی اینکه امیرالمومنین علیه السلام خود مالک را مکررا برای داشتن تقوای سیاسی دستور می دهد، مالک را به ایجاد تقوا در منشهای متنوع جامعه موظف می سازد، و آن حضرت در یک جمله صریح به طور کلی دستور به تفکیک منشهای باتقوای از منشهای