حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 238

روی ریا برای خدا نیست،

نیکوکاری مبتنی بر منت و ایذاء نیز بدانجهت که باعث اهانت بر شخصیت نیازمند و اذیت نمودن او است، لذا نمی تواند برای خدا باشد. بنابراین، به اضافه ی اینکه احسان و نیکوکاری بر مبنای ریا و منت و ایذاء ثوابی ندارد، هر یک از آنها ارتکاب گناهی را هم در بر دارد: ریا شرک خفی را، منت، اهانت بر شخصیت انسانی را، ایذاء زجر دادن انسانی را. اگر زمامدار متوجه شود که با کدامین عوامل و مقدمات طبیعی (خدادادی) و قراردادی اجتماعی به آن مقام رسیده است و اگر بداند که:

گل خندان که نخندد چه کند

علم ار مشک نبندد چه کند

ماه تابان به جز از خوبی و ناز

چه نماید چه پسندد چه کند

آفتاب ار ندهد تابش و نور

پس بدین نادره گنبد چه کند

قبول می کند که احسان و نیکوکاریهای فوق عدالت و تکلیف که برای مردم انجام می دهد، همانند خنده و عطرافشانیهائی است که گل بدون کمترین ریاکاری و منت و ایذای تماشاگران و بویندگان بروز می دهد و همانند نمایش زیبائی است که ماه تابان در فضای لاجوردین دارد، و همان تابش و نور پراکنی است که خورشید جهان افروز صورت می دهد.

بنابر علت و ملاک وظیفه ی فوق، روشن می شود که یک زمامدار خردمند و آگاه با نظر به اهمیت مقامی که آن را اشغال کرده است، هر اندازه هم که نیکوکاری و به اصطلاح عمومی تر فیض بخشی درباره ی مردم انجام بدهد، کار اضافی نکرده است، بلکه هر چه انجام داده است بدانجهت که در توانائی او بوده و مردم جامعه هم نیاز به آن داشته اند، کار

لازم و مطلوب بوده است. البته انکار نمی کنیم که وصول زمامدار و جامعه به این مرتبه از رشد که از اهداف دین اسلام است، هنوز برای مردم جوامع امروزی دنیا بسیار زود است.

*****

تخلف از وعده برای زمامدار و هر مقامی که متصدی مدیریتی از جامعه است شدیدا ممنوع است

هیچ زمامداری نباید حتی از شبه وعده ای که به مردم می دهد تخلف نماید. هیچ انسانی از وعده ای که داده است تخلف نمی کند مگر اینکه کرامت و شرف و حیثیتی برای شخصیت خود قائل نباشد، زیرا هر وعده ای که یک انسان به کسی یا جامعه ای می دهد در حقیقت شخصیت خود را ضامن ایفای آن وعده قرار می دهد. نتیجه اینست که تخلف از وعده وارد کردن اختلال شکننده بر شخصیت است که هیچ چیز جز ندامت و وفا به آن وعده، آن را جبران نمی کند. درباره ی این وظیفه در مبحث معاهده بررسی مشروحی خواهیم داشت. هنگامی که شخصیت زمامدار در میان مردم به جهت تخلف از وعده پست و تباه گشت قطعی است که