حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 240

عملی، عکس العملی را به دنبال دارد) است که روزگار بشر را به تباهی می کشد، و هنوز هم نمی خواهد بفهمد که:

این جهان کوه است و فعل ما ندا

سوی ما آید نداها را صدا

البته این قضیه بسیار بعید به نظر می رسد که یک انسان عاقل با آنکه می داند موقع اقدام به یک امر نرسیده است، باز عجله کند و اقدام نماید. چنانکه بسیار بعید به نظر می رسد که انسان عاقل با آنکه می داند موقع اقدام به یک امر رسیده و در معرض فوت است فرصت را از دست بدهد تا آن امر از اختیار او خارج شود. بنابراین، دستور مبارک امام علیه السلام هشدار جدی به زمامدار است برای متذکر ساختن او به لزوم درک و شناخت موقعیت اقدام به امور از راه بیان این دو اصل (هم شتابزدگی در امور پیش از رسیدن موقع آنها خطا است، و هم تاخیر و درنگ از اقدام به امری که وقتش رسیده و در معرض زوال و خروج از اختیار آدمی است، غلط است) پس در حقیقت وظیفه ی اصلی زمامدار و هر مقام مسئول بلکه هر انسانی که می خواهد زندگی او قابل تفسیر و توجیه باشد، اینست که حداکثر تلاش را درباره ی شناخت انواع علل و شرایط و موانع نزدیک و دور و جبری و شبه

جبری و اختیاری امور مربوط به موقعیت خود «اعم از زمامداری و هر موقعیت و مقام دیگر» انجام بدهد. با درک و شناخت شرایط مزبور است که آدمی می تواند از تقدم و سرعت گرفتن در ارتباط و تصرف در امور و تاخر و کندی از آن اجتناب کند.

زمامدار نباید موقعی که ابهام و تاریکی در امری وجود داشته باشد به جای کشف حقیقت و پذیرش آن به لجاجت بپردازد

او اللجاجه فیها اذا تنکرت «بپرهیز از لجاجت درباره ی امری که مبهم و ناشناخته است»، پدیده ی لجاجت بدون هیچ گونه تردیدی از عوارض بیماری مهلک خودخواهی است که غالب اوقات آدم لجوج با عناوین مختلف آن را برای خود تجویز و ضروری تلقین می نماید، مانند «من از او شکست بخورم؟!» «من باید از حق خود دفاع کنم» و غیر ذلک که شخص مبتلا به این عارضه ی بیماری خودخواهی، به وسیله ی آنها برای خود تسلیت می دهد، و بدون اینکه بداند خود را از وصول به واقعیات و از مزایای حیات معقول محروم می سازد! آدمی در هیچ مورد مانند لجاجت با شخصیت خود به ستیز برنمی خیزد. و شگفت آورتر اینکه نام آن را دفاع از شخصیت می گذارد!!

باید گفت: انسان موقعی که درباره ی یک امر به لجاجت برمی خیزد در همان موقع من مجازی مولود تورم خود طبیعی بر ضد من حقیقی و شخصیت واقعی قد علم می کند و او را به خود جلب می کند، و به دفاع از خویشتن (من مجازی) او را سخت تحریک می کند، و او به گمان