حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 243

غضبت فرو نشیند، و اختیارت را مالک شوی، و تو نخواهی توانست این خودداری و مالکیت بر خویشتن و اختیار را در نفس خود تثبیت کنی مگر اینکه در فکر جدی معاد و بازگشت به طرف پروردگارت باشی»، امیرالمومنین علیه السلام در این فرمان یکبار مالک اشتر را به مالکیت هوای خود دستور فرموده است که ما آن را در شماره ی (7) از نوع دوم- دستورات مستقیم امیرالمومنین علیه السلام برای تربیت و ساخته شدن مالک مورد بحث قرار داده ایم. در آن جملات امام

چنین فرموده است: فاملک هواک و شح بنفسک عما لا یحل لک فان الشح بالنفس الانصاف منها فیما احبت او کرهت. «مالک هوای خود باش، و از آنچه که برای تو حلال نیست سخت خودداری کن، زیرا عدالت درباره ی خود، همانا خودداری برای مهار نفس درباره ی خواسته ها و ناگواریها است»، این یک دستور کلی است که دستور مورد تفسیر (شماره ی سی و چهار) را نیز در بر می گیرد، زیرا شماره ی مزبور دستور به خودداری از نخوت و باد در کله پیچانیدن و بینی را پر از باد نخوت نمودن و طغیانگری در سخن و اختیار از دست دادن می دهد، در صورتیکه جملات شماره (7) از دستورات مستقیم مالکیت برای هوای نفس به طور کلی را مورد دستور قرار می دهد که متورم شدن از باد نخوت و طغیانگری در سخن و اختیار از دست دادن را نیز شامل می گردد. ولی بدانجهت که غالبا در مدیریت زمامداران و هر مقام مسئول برای تسلیم نمودن و مطیع ساختن اعضای جامعه و هرگونه مجموعه ای که مورد مدیریت واقع می شود، ابراز نخوت و کبر و پرخاش و تندخوئی و تندگوئی یک وسیله معمولی است، لذا امیرالمومنین علیه السلام اجتناب از این گونه پدیده ها را با دستور به مالکیت نفس بار دیگر مورد تاکید خاص قرار می دهد. این گونه پدیده ها نمی تواند تصنعی باشد و برای همیشه پرده از روی تصنعی بودن آنها برداشته نشود، لذا گردانندگان جامعه کمتر به این شیوه متوسل می شوند. آنچه که معمول و متداول است نوع طبیعی پدیده های مزبور است،

یعنی حکام و امراء و گردانندگان برای اظهار قدرت و اجرای اراده و ایجاد رعب در درون اعضاء جامعه و مجموعه ای که اداره ی آن را در اختیار دارند به پدیده های مزبور متوسل می شوند. امیرالمومنین علیه السلام در دستور مورد تفسیر، به طور مطلق لزوم اجتناب از آنها را متذکر می شود. ممکن است گفته شود: آنچه که تجارب بسیار طولانی در جوامع بشری اثبات می کند، اینست که متاسفانه اکثر مردم به جهت عدم تزکیه ی نفس و عدم اداره ی منطقی حب ذات (صیانت تکاملی ذات) تابع هوی و هوس بوده وظائف مقرره را غالبا از ترس عوامل جبری انجام می دهند، و به همین جهت است که می توان گفت: مقداری ابراز قدرت و سلطه و سخن گفتن قاطعانه و اظهار سطوت برای حفظ نظام جامعه واجب است. این مطلب اگر چه با تفکرات انسانهای معمولی و رفتارهائی که دارند تا حدی صحیح است، ولی اگر به عنوان دوای ضروری تلقی نشود، زمامدار اگر معصوم و