حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 252

همانگونه که در تبصره شرط یکم متذکر شدیم: زمامدار اسلامی باید هر یک از شرایط را در حد اعلای آن دارا بوده باشد، و اکتفاء به درجات پائین تر به حکم ضرورت می باشد.(1) دلائل اثبات ضروری عدالت برای زمامدار بسیار قوی و روشن است و پیش از همه، عقل با کمال صراحت و قاطعیت حکم به شرط مزبور می نماید، حکم عقل را می توان چنین بیان نمود: زمامدار کسی است که قدرت و سلطه و اختیار مدیریت جامعه در دست او است، و چون امور مزبور (قدرت و سلطه و اختیار مدیریت جامعه) می توانند هر انسانی را که عادل نباشد اغواء و وسوسه نمایند، و اغواء و وسوسه می تواند انسان را به هر معصیت و تعدی و تجاوزی آلوده کند (و از طرف دیگر معصیت و تعدی و تجاوز زمامدار جامعه را به اختلال و تباهی می کشاند)، لذا عدالت برای زمامدار شرط کاملا اساسی است. ممکن است گفته شود: اگر زمامدار یا هیئت حاکمه به طور عموم تحت مراقبت شدید قانونی باشد (چنانکه در دوران معاصر ما چنین ادعا می شود!) بنابراین نیازی به عدالت زمامدار نیست، زیرا او با کمترین انحراف، مورد استیضاح قرار گرفته و در صورت ناتوانی از پاسخ قانع کننده از مقامش ساقط می گردد. این گفتار از نظر دقیق در امور زمامداری امروزی نیز مردود است، زیرا اگر فرض کنیم که زمامدار از هر نوعی که باشد سلطنتی یا سلطنتی مشروطه، یا جمهوری یا اریستوکراسی یا غیرذلک، آنچنان

در کارهای خود مجبور و مسلوب الاراده باشد که مانند یک وسیله ی محض و ابزار ناآگاه بوده باشد، در این فرض نباید گفت آن شخص زمامدار است، بلکه چنین شخصی همان آدمک کامپیوتری (ماشینی محض) است که حتی فاقد احساس و اراده و حرکت آگاهانه می باشد، بلکه زمامداران حقیقی کسانی هستند که به اصطلاح صحیح تر او را تنظیم و کوک می کنند و به سخن گفتن و حرکت وادار می نمایند. خلاصه شخص مفروض انسان نیست تا چه رسد به اینکه زمامدار و غیرزمامدار باشد، و اگر طرز حکومت و زمامداری به طوری است که شخص زمامدار از اراده و اختیار و قدرت و اندیشه برخوردار است (که معمولا با مراتبی مختلف این برخورداری در زمامداران وجود دارد) نیاز به عدالت دارد تا در استفاده از آنها و ارزیابی خویشتن برای شایستگی به زمامداری، دچار انحراف نگردد، و در صورتیکه زمامدار مسلمین ولی فقیه باشد با نظر به دلائل مهم، عدالت او باید در درجه ای بسیار بالاتر از عدالت معمولی(2) بوده باشد، از آنجمله در روایتی که در تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام آمده است می فرماید: