حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 272

یک کلید

اساسی باشند، و این کلید اساسی عبارتست از اعتقاد او به قرار گرفتن در جذبه ی کمالی که از فوق طبیعت او را می کشد، این کلید اساسی دست به دست انبیاء عظام گشته و به پیشوایان معصومین دیگر که امیرالمومنین علیه السلام در راس آنان قرار دارد رسیده است.

در اول مبحث توضیح دادیم که بنا به یک تشبیه تقریبی که بر مبنای تشبیه ناقص بر کامل می باشد، نسبت خدا به انسانها نسبت روح به فعالیتهایش می باشد که تقریبا از جمله ی معروف امیرالمومنین علیه السلام برمی آید: داخل فی الاشیاء لا بالممازجه و خارج عن الاشیاء لا بالمباینه «خداوند داخل در اشیاء است نه به طور اختلاط و امتزاج، و بیرون از اشیاء است نه به طور مباینت» بنابراین، نسبت حاکمیت خداوند به حاکمیت مردم بر مردم، همان نسبت روح است به فعالیتهای آن. به عنوان مثال: وقتی که مردم یا گروه عقلا با عقل سلیم و وجدان پاک، واقعیتی را به صلاح انسانها دیدند، حکمی که بر مبنای این بینش از مردم صادر می شود، حاکمیت خداوندی به وسیله ی مردم برای مردم خواهد بود.

این همان حجیت مستقل عقل است که از جمله کل ما حکم به العقل حکم به الشرع استفاده شده است «هر چیزی که عقل به آن حکم کند شرع نیز به آن حکم می کند» و اصل تلازم عقل و شرع نامیده می شود. این واقعیت برای همه ی ما روشن است که عقل و وجدان مردم به جهت محدودیت دیدگاهها و چشم اندازهای مبهم که در هدف گیریهای زندگی دارند و به جهت غلبه ی تمایلات

و هوسبازیها و خودمحوریها که همواره سطوح روانی آنان را اشغال می نماید، قدرت کارآئی خود را از دست می دهند و نمی توانند بر طبق هویت واقع گرایانه ای که دارند، به مدیریت زندگی انسانها بپردازند، بلکه می توان گفت: شئون فوق طبیعی حیات معقول بشری از قلمرو عقول و وجدانهای مردم بالاتر است، لذا بر مبنای عدل و لطف الهی است پیامبرانی که با رابطه ی مستقیم به وسیله ی وحی با خداوند، از طرف خدا برای نجات دادن انسان از محدودیتهای عقل و وجدان و آلودگی آن دو با تیرگیهای خودمحوری و طبیعت گرائی در میان جوامع مبعوث می شوند و به کمک عقل و وجدان می شتابند و برای همین است که روایاتی معتبر عقل را حجت درونی و پیامبر را حجت برونی معرفی می نمایند، از آنجمله:

یا هشام ان لله علی الناس حجتین: حجه ظاهره و حجه باطنه، فاما الظاهره فالرسل و الانبیاء و الائمه و اما الباطنه فالعقول(7).

«ای هشام، خداوند برای مردم دو حجت دارد: حجت ظاهری و حجت باطنی، حجت ظاهری رسولان و پیامبران و ائمه علیهم السلام، و حجت باطنی عقول می باشد»، العقل دلیل المومن «عقل راهنمای انسان باایمان است»، و لم یبعث الله نبیا و لا رسولا حتی یستکمل له العقل و یکون عقله افضل من جمیع